تاریخ اہل حدیث۔ ڈاکٹر بہاؤ الدین

مسئلہ خامسہ:

اشتغال بعلم طب و حساب و ہندسہ و قدرے از مسائل علم ہیئت مجردہ و منطق مجرد از خلط امور عامہ و قدرے از زبان فارسی از قسم نظم و نثر و تاریخ کہ در امور معاشیہ بکار آید و ہم چنین تحصیل حرف و صنایع و اختراع اطعمہ جدیدہ و البسہ جدیدہ و آئینہ جدیدہ و اسلحہ جدیدہ و امثال آن از امور معاشیہ باعتبار اصل خود از جنس بدعت نیست چہ ہر چند بعضے ازاں از قسم محدثات باشند اما نہ کسے او را از امور دین میشمارد و نہ باو معاملہ امور دینیہ میکند مثلاً طبیب و سیاق دان را کسے از علماء نمے شمارد و باو معاملہ علماء نمی نماید آرے بعضے از سفہائے زمان اہل منطق و ہیئت را در تعداد علماء معدود میکنند و در ضمن علوم ممدوحہ شرعیہ این ہر دو علم را میشمارند پس بہ نسبت ایشاں اشتغال این ہر دو علم از قسم بدعت حقیقیہ خواہد شد اما ایں قسم اشخاص کہ در حماقت بایں مرتبہ قصوی رسیدہ باشند کمتر یافتہ میشوند بناءً علیہ ببدعت این امور مطلقاً حکم کرد ہ نمے شود آرے انہماک در امثال ایں امور بلکہ سائر امور دنیویہ و استغراق ہمت در آن مورث قساوۃ قلب و موجب بعد عن اللہ و باعث نسیان تذکر جلال حضرت حق و سبب تکدر روح است کہ حدیث :

الدّنیا ملعونۃ وملعون مافیھا الّا ذکر اللّہ تعالی و ما والاہ و عالماً و متعلماً

بر آن دلالت میدارد ہر چند ایں کلام از مبحث ما نحن فیہ یعنی تحقیق معنی بدعت و سنت خارج است اما کلام چوں بایں رسید لابد ذکر نکتہ کثیر النفع دریں مقام لازم آمد بیانش آنکہ تحصیل مہارت در فن شعر مثلاً بچند وجہ میباشد بعضے اشخاص بنا بر نیت نیک مہارت آن فن حاصل میکنند مثل تحصیل ملکہ تالیف مناجات رب العالمین و نعت سید المرسلین و مناقب عباد مقبولین و ہجو کفار تمردین و نظم احکام دین و امثال آن از امور نافعہ در اسلام و باین وجہ عبادت بالعرض میشود و بعضے بنا بر تحصیل معاش بآن اشتغال مے درزند مثل منشیان امراء و معلمان صبیان پس نسبت ایشاں از امور مباحہ است و بعضے بنا بر تحصیل تعلی و ترفع و استکبار و تحقیر سادہ لوحان بایں اشتغال میکنند و بایں وجہ بہ نسبت ایشاں از اقبح معاصی شمرادہ میشود و بعضے بنا بر قضا شہوت لسانی بذکر محاسن نساء و امارد و بیان خط و خال و غنج و دلال و ناز و انداز و شراب و کباب و چنگ و رباب و بیان اوضاع اغلام و جماع و رقص و سماع و امثال آن از امور مہیجہء شہوت بآن اشتغال مینماید و بایں وجہ بہ نسبت ایشاں از قبیل زنائے لسانی شمرادہ میشود و بعضے بنا بر التذاذ بنفس ادراک مضامین نفیسہ مخیلہ و معانی عمیقہ مولفہ و اشارات دقیقہ و کنایات خفیہ و متانت عبارات و سلاست محاورات وجزالت تراکیب و لطافت تشبیہات و رشاقت استعارات و عذوبت الفاظ و خوبی استخوان بندی و رعایت صنایع لفظیہ و معنویہ و امثال آن از اموریکہ تعلق ببلاغت و فصاحت دارد بآن اشتغال مینماید و مدار التذاذ ایشاں ہمیں امور مذکورہ است نہ مضمون خاص از مضامین بلکہ ہر مضمون کہ لیاقت جریان امور مذکورہ داشتہ باشد ہماں مضمون جولانگاہِ افکار ایشاں است خواہ از باب مناجات و نعت و منقبت باشد خواہ از باب ہجو و مدح و خواہ از باب مضامین شوقیہ باشد خواہ بہاریہ و خواہ سیر انبیاء باشد خواہ قصص اولیاء خواہ حکایت صالحین باشد خواہ افسانہائے سلاطین الغرض ایشاں را از تلفیق کلام خود غیر از لذت خیالیہ چیزے دیگر غرض نمے باشد حال ایشاں در حرکت خیالیہ مثل حال مفرجان بساتین است کہ ایشاں را بجائے رسیدن منظور نمی باشد بلکہ مقصود اصلی نفس حرکت میباشد در ضمن ملاحظہ الوان مختلفہ و اشکال رنگارنگ بہر سمتی کہ متحقق شود شود و بہر بوستانی کہ گذر افتد چنانچہ کریمہ: والشّعراء یتّبعھم الغاوون ۔ الم تر انّھم فی کلّ وادٍ یھیمون وانّھم یقولون ما لا یفعلون کاشف حال ایشاں است و بایں وجہ بہ نسبت ایشاں از قبیل لہو است و از مکروہات شرعیہ بلکہ از اضر اشیاء است در باب تحصیل حقیقتِ احسان و ترک آن از شعار ایمان است و متممات احسان کہ کریمہ : قد افلح المؤمنون الّذین فی صلوتھم خاشعون والّذین ھم عن اللّغو معرضون و حدیث من حسن اسلام المرء ترکہ ما لا یعنیہ بر آن دلالت میدارد و مزاولت حساب و ہیئت و ہندسہ و منطق را بر مزاولت شعر قیاس باید کرد کہ اکثر بنا بر اغراض مختلفہ واقع میگردد پس حکم ایں مزاولت مثل حکم آن اغراض است در حسن و قبح و علامت این مزاولت اکتفا است بر قدر حاجت نہ افراط و تعمق دران و در بعضے احیان بنا بر مجرد میلان بسوئے لذت فکریہ کہ از استحصال مجہولات عددیہ بطریق متعینہ و حساب خطائین و عکس و تبدیل و جبر و مقابلہ و از استحصال سوالات مشکلہ حسابیہ و از تخیل حیثیات اشکال ہندسہ و ہیئت و از انساق براہین قاطعہ آن و از ایصال بدیہات جلیہ بسوئے نظریات عمیقہ بطریقے کہ احتمال خطا و غلط را در آن گنجائش نباشد و از استعلام اموریکہ ادراک آن از عرف و عادات بعید تر میناید مثل محدود الجہات و مقادیر کواکب و اوضاع آن بہ نسبت سفلیات و ارتفاع عمارات عالیہ و خیال شامخہ و عروض انہار و اعماق ابحار و امثال آن و از استعمال آلات اسطرلاب و اکتناہ مفہومات فائزہ و تحدید تصورات نظریہ و تمییز اجزائے عقلیہ و تفتیش اجزائے عقود و تنقیح حقیقت اذعان و متعلق آن و تحقیق لوازم قضایا و طریق تالیف اقسیسہ و تحلیل و ترکیب و تصویر مباحث صناعات خمسہ و حصول ملکہ تقیید و توجیہ و دفع و منع و حل و نقض و قلب و معارضہ و امثال آن از اموریکہ جولانگاہ افکار اذکیہ تواند شد حاصل میشود و مزاولت امور مذکورہ متحقق میگردد و انہماک قوت عقلیہ در مفہومات و استغراق قوت فکریہ در تعمقات بمراتب اقوے است از انہماک قوۃ حاسہ در ملاذ جسمانیہ و قوت مخیلہ در مضامین شعریہ و الحان موسیقیہ و ملاهی شطرنج و امثال آن چہ میادین ایں معقولات نہایت اوسع است از بساتین مخیلات و حشوش محسوسات و لذت عقلیہ بغایت الطف است از لذات خیالیہ و حسیہ و اسپ بادپائے قوۃ متفکرہ بمدارج اسراع است از استر قوۃ مخیلہ و خر قوت حاسہ و تکاپوئے نظر بمراتب الذ است از دوادوش خیال و خر فشار حواس پس انہماک دران بمراتب اقوی باشد بہ نسبت انہماک در آخرین و ادخل باشد در جذر قلوب و ابعد باشد از شریعت ایمان کہ طریقہ سلوک اسلاف امین است و اقصی باشد در روش ہیمان کہ بدعت مخترعہ اخلاف متفلسفین است و اضر باشد در تحصیل حقیقت احسان کہ افناء ارادہء قلبیہ و قطع علائق ما سوی اللہ از جذر قلب و اعراض از التذاذ بغیر اللہ خلاصہ او است و اغلظ حجب باشد در باب تحصیل اطمینان بمعارف انبیاء اعم کہ طموع بصر بصیرت بسوئے فیض نازل از حظیرۃ القدس کہ بقوالب شریعت و ہیاکل سنت بروز نمودہ از شرائط اوست۔ سبحان اللہ سخن از کجا تا کجا رسید۔

غرض آنکہ مؤمن پاک مبرا از بدعت و شرک را باید کہ ملت حنیفیہ بیضا را از الواث امور مذکورۃ حتی الامکان پاک دارد و لذت آن را در دل خود جائے نہ دہد و بر قدر حاجت ازاں اکتفا نمودہ اوقات عزیزہ خود را در تعمقات زائدہ ضائع نہ گرداند کہ ھلک المتعمقون حدیث نبی امی ﷺ است و تلبس امور مذکور را بنا بر ضرورت قضا حاجت شمارد

الحمد للّہ الذی ہدانا لہذا وما کنّا لنہتدی لولا ان ہدانا اللّہ

٭٭٭

امام ابن قیم رحمہ اللہ فرماتے ہیں:

“وَلَوْ صُوِّرَ الْعِلْمُ صُورَةً، لَكَانَتْ أَجْمَلَ مِنْ صُورَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.”

(روضۃ المحبین: ص 301)

’’اگر علم کو ایک مجسم صورت میں پیش کیا جاتا تو اس کی صورت سورج اور چاند کی صورت سے بھی زیادہ حسین و خوب صورت ہوتی۔‘‘