بحث دو م در تحقیق مفہو م بدعت و صفیہ
مخفی نما ندکہ مدار ایں بحث بر حدیث ثانی است از احادیث ثلاثہ مر قو مۃ یعنی حد یث من احدث فی امرنا ھذا مالیس منہ فھو ردّ۔ باید دانست کہ تحقیق مفہو م بد عت و صفیہ مو قو ف است بر تحقیق مفہوم سہ کلمہ از حد یث مسطورہ ۔ او ل مفہو م کلمہ احداث وثانی مفہوم کلمہ امر نا، وثالث کلمہ ما موصولہ۔
اما تحقیق مفہو م کلمتین او لین پس دربحث اول مذ کور کردہ شد ۔ و اما تحقیق مفہو م کلمہ ثا لثہ ۔ پس با ید دا نست کہ مد لو ل ما مو صو لہ چیز یست و آن بر ہر مفہو م صادق می آید ۔ اما در موا رد استعما ل اکثر مخصص مے باشد بدو و جہ ۔ او ل از جہت صلہ خود و ثا نی از جہتہ نظر سیاق و سباق آں و از جہت تا مل در حا ل متکلم و سا مع و از جہت رعا یت موا قع و موارد کلام مثلاً اگر کسے بگو ید کہ جا ہل را نمے با ید کہ در کارو بار علماء چیزیرا کہ متدا ول در ایشا ں نبا شد احد ا ث نما ید ۔ پس چنا نکہ تخصیص چیز محد ث مذ کور بعد م تدا ول در میا ن علماء منطو ق کلام مذ کور است ہمچنیں متبادر در عر ف از کلام مذ کور ہمیں ست کہ جا ہل را از ا حدا ث ہما ں چیز منع کردہ اند کہ از جنس مقدمات علمیہ با شد کہ علماء بجہت علم خود بآ ن اہتما م میکنند و ار با ب دا نش از جہت دا نش خود بآ ں اشتغا ل مے نما ئند مثل تصنیف کتا ب جد ید یا ا خترا ع طر ز جدید از انوا ع تقریر و تحریر و مطا لعہ و منا ظرہ یا استخرا ج مسائل جد ید، نہ از اخترا ع لبا س جد ید و طعام جد ید و مسکن جد ید و امثا ل آں از امور یکہ تعلق بمقد ما ت علمیہ نمیدارد گو کہ علماء ہم بنا بر قضاء حوا ئج بشریت بآں اشتغال داشتہ باشند ہم چنیں از حدیث مسطورہ در تفاہم عر ف ہمیں معنی متبادر میگر دد کہ ہر کہ ا حدا ث کند در امر اینہا چیز ے را کہ انبیاء علیھم السلام بنا بر منصب نبو ت بتعلیم آن چیز اہتمام نما ئند۔ پس آن چیز ردّ است۔ پس دریں مقام تفحص باید کرد کہ انبیاء علیھم السلام بہ بیا ن کدام چیز در با ب امور دین اہتما م میفر ما یند
پس میگو یم چنا نچہ تر غیب بنفس امور نا فعہ در معاد و تنفیر از نفس امور ضارہ دراں از خوا ص منصب نبو ت است۔ چنا نکہ در بحث اول مذ کور گر دید و آ نرا دین میگو یند و آن مشتر ک است در جمیع ا دیا ن سما ویہ بحکم کر یمہ :
شرع لکم من الدّین ما وصّی بہ نو حاً والّذی اوحینا الیک و ما وصّینا بہ ابرا ھیم و موسی و عیسی
ہم چنین تجد ید حدود امور مذ کورہ و تشخیص صور خا صہ آ نکہ در منفعت و مضر ت ا خر ویہ د خل داشتہ با شد نیز ازخوا ص منصب رسا لت است و آ نرا شریعت و منہا ج مینا مند و آن مختلف میبا شد با ختلا ف رسل بحکم کر یمہ
لکلٍ جعلنا منکم شرعۃً و منھاجاً
مثلاً تر غیب بنفس نماز و نکاح و تنفیر از شر ک و زنا از با ب تعلیم اصو ل دین است و تحدید نماز بتعیین اوقات و اعداد ر کعات و شرو ط و امثا ل آن و تحدید نکا ح بتعیین ایجاب و قبول و حضور شہود و لزو م مہر و امثال آں و تحدید شرک بطیرہ و حلف باسم غیر اللہ و تحدید زنا بتعیین محلے کہ از ملک و شبہ آں خالی با شد و تعیین حد آن از جلد و ر جم و امثا ل ذلک ۔ اینہمہ ازبا ب تشریع است پس چنا نکہ تحقیق بحث اول مو قو ف بر تفصیل امو ر دین بود ہم چنیں تحقیق ایں بحث مو قو ف بر تفصیل ابوا ب تشریع است ۔ پس میگو یم کہ تعیین صور خا صہ و تحدید حدود معینہ برا ئے ا صو ل دین از جہت شارع بدو طریق متحقق میگر دد ۔ اول بطر یق لزو م یعنی بایں و جہ تعیین فرما ید کہ اصل مذ کور بدون ایں صورت خا صہ اصلاً در نظر شا رع معتبر نیست یا کالعدم است۔ و ثا نی بطریق تکمیل یعنی بایں و جہ تعیین فر ما ید کہ ہر گا ہ اصل مذ کور دریں صورت خا صہ متحقق گر دد در نظر شارع نہایت مستحسن و ممدوح باشد۔ پس صورت معینہ در استحسان شر عی د خل دارد یا نہ در اصل تحقق آ ن اصل مذ کور و ہر واحد از قسمین بو جوہ متعددہ مے با شد کہ چند ے ازاں بطر یق تمثیل دریں مقا م ذکر کردہ میشود۔ مثلاً ازانجملہ تعیین اجرا ئے امر یست از امور دین یا بطر یق لزو م مثلاً تعیین قیا م و قرأۃ و ر کوع و سجود و امثال آں بہ نسبت نماز و تعیین ایجا ب وقبو ل بنسبت نکا ح یا بطر یق تکمیل مثلاً تعیین قو مہ و جلسہ و تسبیحا ت بہ نسبت نماز و تعیین قدرے زا ئد از ا صل در با ب ادائے قرض حسنہ بر تقد یریکہ شر ط نکر دہ با شند
و ازاںجملہ است تعیین اوقات یا بطریق لزو م مثلاً اوقا ت خمسہ برائے ادا ئے صلوۃ و ماہ ر مضا ن برا ئے صیام و ذی الحجہ برا ئے حج و حو لان حو ل برا ئے زکو ۃ و غیرہ ،و وقت اذان جمعہ برا ئے معا ملات و اول شوال و دہم ذی الحجہ برا ئے تعبد، یا بطر یق تکمیل مثل تعیین لیا لی ر مضا ن و لیلۃ نصف شعبا ن برا ئے قیام و وقت نصف آ خر از شب برا ئے تہجد و وقت ار تفاع شمس برا ئے اشراق و ایا م بیض و ستہ شوا ل و روز عر فہ و عاشورہ و پا نز د ہم شعبا ن برا ئے صیا م و ماۃ ر مضا ن برا ئے عمرہ و روز ہفتم از و لا دت مو لود برا ئے عقیقہ و پنجشنبہ و دو شنبہ برا ئے سفر و امثا ل آں از موا ضعے کہ توقیت اوقا ت در آں از جہت شا رع واقع گر دیدہ کہ عدد ا حصا ئے آ ن ممکن نیست۔
و ازانجملہ است تعیین امکنہ یا بطر یق لزو م مثل تعیین مکا ن طا ہر غیر مقا بر و حما مات برا ئے نماز و امصار برا ئے نماز جمعہ و اعیاد و مسا جد برا ئے اعتکا ف و موا قیت احرا م و حر م کعبہ و عر فا ت و منا و مز دلفہ و صفا و مروہ برا ئے حج و عمرہ و غیر مسا جد برا ئے معا ملات یا بطر یق تکمیل مثیل تعیین مسا جد برا ئے نماز فر ض و عقد نکاح و بیو ت برا ئے نفل و تلا وت قر آن و موا ضع مخصو صہ از حر مین برا ئے دعا و مسجد جا مع برا ئے نماز جمعہ و صحرا برا ئے نماز عید و استسقاء و دفن اموا ت و مقا بر برا ئے تذ کیر آ خر ت و استغفار برا ئے اہل آں و مسا جد ثلاثہ برا ئے سفر بسو ئے آ ن بجہت تحصیل منفعت ا خر و یہ و امثا ل آں از تو قیقا ت زما نیہ است
و ازانجملہ است تعیین اعداد یا بطر یق لزو م مثل اعداد ر کعا ت در فرا ئض و اعداد صیا م در فرا ئض و کفا را ت و اعداد مسا کین در با ب کفا را ت و اعداد اشوا ط و جمار در با ب حج و اعداد شہود و ضر با ت جلدہ در باب معا ملات و حدود و تعین سہ حیض یا مدت سہ ما ہ یا چہار ماہ و دہ روز یا مد ت حمل برا ئے عد ت یا چہار ما ہ برائے ایلاء و یا سہ روز برا ئے خیا ر و ا مثا ل آں یا بطر یق تکمیل مثل تعیین اعداد ر کعا ت در نوا فل و تسبیحا ت و ار کا ن نماز و بعد از فرا غ آں و در صلوۃ التسبیح و ہم چنیں تعیین ستہ شوا ل و ثلا ثہ در ہر ماہ در با ب صو م و رعا یت عدد وتر در جمیع عا دا ت و امثا ل ایں توقیت عددی را ہم بر تو قیت زما نیہ و مکا نیہ در کثر ت و عدم احصاء قیاس با ید کر د
و ازانجملہ است تعیین بعضے جوا ر ح فاعل بعضے افا عیل و بعضے دیگر برا ئے بعضے دیگر خوا ہ بطر یق لزو م و خواہ بطر یق تکمیل مثل تعیین قلب برا ئے نیت در عبا دا ت و کنا یا ت طلاق و امثا ل ذلک و برا ئے ر ضا در با ب معا ملا ت و تعیین لسا ن در با ب قر أۃ و انعقا د عقد و معا ملا ت و تعیین اعضاء ہفت گا نہ در با ب سجود و امثال آ ں۔
و ازانجملہ است تعیین ہیئا ت بو جہین مذ کو رین مثل استقبا ل قبلہ و ستر عورت و استواء قا مت و دست بستن در قیا م و سا ئر ہیئا ت مشروعہ و از تعد یل ار کا ن و امثا ل آں در با ب صلوۃ و ہیئا ت ا حرا م و رمل و سعی بین ا لمیلین و تلبیہ و ر می جمار و امثا ل آں در با ب حج و تقد یم جا نب یمین بر یسار در جمیع عبادات و عا دات و امثا ل از او ضا ع مسنو نہ در سا ئر عبادات
و ازانجملہ است تعیین مقد مات متقد مہ خواہ بطر یق لز و م با شد کہ آ نراشرو ط میگو یند خوا ہد بطر یق تکمیل کہ آ ن تمہیدا ت می نا مند مثل غسل یا و ضو یا تیمم برا ئے نماز عمو ما و برا ئے نماز جمعہ و عید ین خصو صاً و برائے نماز جنازہ و حمل میت و مسّ مصحف و قرأۃ قر آ ن و عقد ا حرا م بلکہ برا ئے سا ئر عبادا ت و مثل تقدیم اذان و اقا مت و سنن رواتب و اذ کار مسنو نہ قبل تکبیر تحریمہ در با ب نماز و تقدیم تنظیف و تطہیر و تعطیر و تجد ید لباس و خطبہ در نماز جمعہ و تقدیم سحو ر در با ب صیام و تقدیم خِطبہ و اذن ولی یا سید و حضور شہود در با ب نکاح و تقدیم سوم و اجا ز ت ولی یا سید یا ما لک یا مو کل مشتری در با ب معا ملا ت و تقد یم بسملہ در سا ئر عبادات و عادات و تقدیم استخا رہ و خطبہ بر سا ئر امور عظا م و امثال آں از اموریکہ برا ئے تو طیہ امور دیگر مشروع است
و ازانجملہ است تعین لوازم متا خرہ بو جہین مذ کو رین مثل تعین ا ذ کار مسنو نہ بعد از سلا م و سنن روا تب متا خرہ و ملاز مت جلو س تا طلوع آ فتا ب در با ب صلوۃ و طوا ف وداع و التزا م مقا م ملتز م و تشبت باستار کعبہ و تقبیل آستا نہ آ ن و شر ب ماء زمز م و ر جعت قہقری و زیا ر ت مسجد نبوی و مسجد قبا در با ب حج و لزو م مہر و دعائے برکت و دعوت ولیمہ و تعجیل قدرے از مہر در با ب نکا ح و لزو م عدت در با ب طلاق و لزو م قبض در ہبہ و بیع الصرف و امثا ل آں از لوازم عبادات و معا ملات کہ بجہت تعیین شارع ثا بت گر دیدہ
و ازانجملہ است تعین مصا رف اموا ل و محا ل افعا ل مثل تعین مصا رف ز کوۃ و نذور وکفا را ت و صدقہ عید الفطر و در با ب صد قا ت و تعیین مو منا ت غیر محر ما ت در با ب نکا ح و تعیین اموال غیر محر مہ لنفسہاء در با ب بیع و تعین اولی ا لا مر در با ب ا طاعت
و ازانجملہ است تعیین مقا دیر مثل تعیین قلتین و عوراۃ وا جب الستر بہ نسبت ذکور و انا ث و مقدار زکوۃ و نصا ب آن و مقدار صدقہ عید الفطر و فد یہ و تعیین مسا وا ت در اموا ل ر بویہ در صو ر ت تبا دل و امثا ل آن
و ازانجملہ است تعیین الفا ظ خا صہ در موا ضع مخصو صہ مثل تعیین اذا ن و اقا مۃ برا ئے فرا ئض و استعا ذہ و بسملہ در با ب قر أت و تعیین قرأۃ قر آ ن در قیا م (و تعیین سورۃ فا تحہ خصو صاً در جمیع ر کعا ت و صو رے دیگر عمو ماً در رکعتین اولین از فرا ئض ) ( قوسین وا لی عبارت نسخہ نمبر ۲ میں نہیں ہے ۔ بہا ) و تعیین تسبیحا ت در رکو ع و سجود و تشہد در قعدہ اول و در ود ودعا در قعدہ ا خیرہ و تعیین ا ذکا ر مخصو صہ قبل نماز و بعد آ ں و تعیین تلبیہ در احرا م و تکبیرا ت در ایا م تشریق و تعیین صریح و کنا یہ در با ب طلاق و تعیین الفا ط ایجا ب و قبو ل در با ب نکا ح و سا ئر معا ملا ت و تعیین اسما ء الہی و صفا ت او تعا لی در با ب حلف و تعیین ادعیہ مخصو صہ در صبا ح و مسا ء و نو م و یقظہ و در ا وقا ت نعمت و نقمت و در او قا ت حصو ل افرا ح و عرو ض احزا ن و ہجو م مصا ئب و امثا ل آ ں ۔ بالجملہ در ہر سا نحہ از سوا نح ر نج و را حت ذکرے خا ص یا دعا ئے مخصو ص تعیین فر مودہ اند
و ازانجملہ است تعیین صفت ا ذ کا ر و اد عیہ مثل تعیین جہر در ا ذا ن و ا قا مت و قر أ ت صلوہ جہر یہ و تلبیہ و تکبیرا ت ار کا ن صلوۃ و عید ین و تعیین سرّ در غیر موا ضع مذ کورہ لا سیما در دعاء
و ازانجملہ است تعیین اجناس برا ئے اموال در با ب زکو ۃ و ر بوا و اجناس ار بعہ از بہا ئم مع تعیین عمر مخصو ص و سلا مت از عیو ب در با ب ا ضحیہ
و ازانجملہ است تعیین در با ب لبا س و الوا ن مثل تعیین لبا س حر یر و زیور زر و سیم و رنگ سر خ و زرد برا ئے نسوا ں ۔
و ازانجملہ است تعیین با ب تشھیر و اعلا ن مثل تعیین فرا ئض عبادا ت و صلوۃ جنازہ و مقا تلہ کفار و اقا مت حدو د و نکا ح باعلا ن و نوا فل و عبادات و زیا رت قبو ر بسر و کتما ن
و ازانجملہ است تخصیص بعضے افعا ل با جتما ع و بعضے با نفراد مثل صلوۃ جمعہ و عید ین و صلوۃ خمسہ و تراو یح و صلوۃ خسو ف و کسو ف و استسقاء و صلوۃ جنازہ و حج و جہاد و نکا ح مشروع است با جتما ع و نوا فل و غیر نوافل مذ کورہ و زیا رت قبور مشروع است با نفراد
و ازانجملہ است تعیین طر ق جبر نقصا ن مثل تعیین قضاء فدیہ و مثل ہالک یا قیمت آ ن در صو رت تلف مخصو ب یا اتلا ف ودیعت مثل دیت نفس یا اعضاء در صو ر ت جنا یت خطا و امثا ل آ ں
و ازانجملہ است تعیین آ ثار و ثمرا ت در ابوا ب عبادا ت یا معا ملا ت یا جنا یا ت مثل فرا غ ذمہ در دنیا و استحقا ق اجر خا ص در عقبی در ابوا ب عبادا ت و حلت تمتع و ثبو ت نسب در ابوا ب نکا ح و لزو م عد ت در باب طلاق و مثل ثبو ت ملکیت در با ب بیع و لزو م حدود و تعزیرا ت و کفا را ت در با ب جنا یا ت با لجملہ این و جو ہ مذ کور و ا مثا ل آن از تحدیدا ت شر عیہ از ابوا ب تشریع است کہ در کر یمہ
تلک حدود اللّہ فلا تعتدوھا و من یّتعدّ حدود اللّہ فاولئک ھم الظّالمون
و در حد یث ۔ انّ اللّہ حدّ حدودہ فلا تضیّعوھا بآ ں اشارہ رفتہ و دریں مقا م با بے است نہا یت طو یل ا لا ذیا ل و دقیق الماّ خذ کہ جو لا ن گا ہ علما ئے ر بانین است و آن باب حفظ مرا تب امور دینیہ و رعا یت مدا ر ج ا حکا م شر عیہ است بیا نش آ نکہ چنا نچہ ہر گا ہے کہ عا لم ر با نی در امر ے از امور شر عیہ کہ مر کب از امور کثیرہ با شد تا مل نما ئد و دلا ئل شر عیہ متعلقہ آ ں امر را در ذہن خود جمع کند لا بد برو واضح میگر دد کہ ہر چند جمیع امور مذ کورہ در نظر شا رع مستحسن و مر غو ب است اما اہتما م او بعضے ازاں ازید ا ست بہ نسبت بعضے دیگر مثلاً ہر چند نماز بجمیع ار کا ن و ہیئا ت و شرو ط خود مطلو ب است اما اہتما میکہ بار کا ن و شرو ط آن متعلق است بغیر آن نیست و اہتما میکہ بطہارت متعلق است باستقبا ل قبلہ نیست لہذا استقبا ل قبلہ در بعضے اوقا ت سا قط میگر دد و بخلا ف طہارت و اہتما میکہ بقرا ء ۃ فا تحہ متعلق است بسو رہء دیگر نہ و لہذا در رکعتین ا خریین قر أۃ سورہ سا قط میگر دد و ہم چنین ہر گا ہے کہ عا لم ر با نی کہ وسیع العلم و نظیف الذ ہن باشد در مجمو ع سیرت رسو ل اللہ ﷺ تا مل میفر ما ئد لا بد بر او وا ضح میگر دد کہ ہر چند آنچہ سیرت مذ کور بر آں مشتمل است ہمہ از قبیل سنت نبو یہ است مگر آ نکہ ہر فعل را ازاں مو قعی است در با ب تعلق اہتما م آن جنا ب با ولہ دیگر برا ز ۔۔۔۔ نہ و ایں معنی بملاحظہ قرا ئن حا لیہ و مقا لیہ آں جنا ب لا ئح میگر دد یعنی امتیاز در میا ن مہتم بالشا ن و غیر مہتم بالشا ن و درمیا ن اہم و مہم ذہن نشین او میشود و آ نچہ قا بل تعلیم و تر ویج است از آ نچہ بایں مر تبہ نیست متمیز میگر دد مثلاً اہتما میکہ بہ تر میم و تعمیر مسا جد و فرا ہم کر دن اسبا ب آ بادی آں متعلق است بمقا بر نیست و آ نچہ در با ب اجتماع مسلمین در مسا جد از قسم تا کید بر آ ن و تہد ید بر تر ک آ ن و اظہار ر ضا مندی بو قو ع آ ں و نا خو شی بفقدآں و بیان منا فع تحقق آن و مضا ر عدم آں و امثا ل آن از آ نچہ بتر غیب و تر ہیب تعلق دارد سعی و اہتما م با ید کر د و بز یا را ت قبو رنبا ید کرد و آ نچہ در با ب ایصا ل منفعت بسو ئے میت از قسم تر غیب و تر ہیب و تا کید و تشہیر و ترویج و التزا م در مقد مہ نماز جنازہ با ید کر د بد یگر ادعیہ نبا ید کر د و آ نچہ بمطلق دعا با ید کر د و بتصدیق عن المیت نباید کر د و آ نچہ بتصدق مذ کور با ید کر د ایصا ل ثوا ب عبادا ت از نماز و روزہ و تلا وت و ذکر نبا ید کر د و آ نچہ در با ب اقا مت جہاد از قسم سعی جسما نی و نفسا نی یعنی تر غیب و تا لیف و تد بیر و صرف اوقا ت عز یزہ در تمہیدا ت آن و امثا ل آ ن از مسا عی بلیغہ با ید کرد در با ب تعلیم علو م غیر ضرور یہ و التزا م خلوا ت و ضبط اوقا ت با نوا ع عبادا ت و ریا ضا ت و اذ کار و مرا قبا ت نبا ید کر د و آ نچہ در با ب مزا ولت اسلحہ وسا ئر آ لا ت حر ب سعی و کو شش با ید کر د در با ب جمع کتب و بناء مدارس و خا نقا ہا ت نبا ید کر د و آ نچہ در با ب دعوت عوا م النا س بسو ئے ظا ہر کتا ب و سنت سعی با ید کر د در با ب دعوت دانشمندا نِ فنو ن بسو ئے مسا ئل غریبہ و قیا سیہ و مبا حث عمیقہ کلا میہ و اشارات دقیقہ صوفیہ نبا ید کر د ۔
بالجملہ ہر کسیکہ بسیر ت نبو یہ و سنت قرو ن ثلا ثہ مشہود لھا با لخیر مہا ر ت دا شتہ با شد ایں معنی مراد پوشیدہ نخوا ہد ما ند ۔ حا صل کلا م آ نکہ مبا حث تشریعی با و جود کثر ت شعب و تعین و جوہ بہمیں دو با ب را جع میشود با ب تحدیدات و با ب حفظ مرا تب امور ملت ۔ پس از کلمہ ما مو صو لہ کہ در حد یث مذ کور وا قع گر دیدہ ہمیں معنی مراد است پس معنی حد یث مذ کور بریں تقدیر چنیں باشد کہ ہر کہ احد ث کند در امر دین چیزے را از قسم تجدیدا ت یا بتغیر موقع امر ے از امور دین پس آں چیز رواست پس خلا صہ مفہو م بدعت و صفیہ چنیں باشد کہ ہر تحدید کہ در امر ے از امور دین محد ث باشد یا ہر تغیر موقعے کہ برا ں امر ے از امور دین محد ث با شد و صا حبش آں خصو صیت را مدار اعتبار آں امر دین در نظر شا رع دا نستہ یا متعلق استحسا ن شر عی شمرد ہ بعمل آرد یا آں خصو صیت را مبطل اصل عمل قرار دادہ یا سبب سقو ط آں اصل از مر تبہ از مرا تب قبو ل فہمیدہ از آن اجتناب درزد پس ہماں را بدعت و صفیہ میگو ید ۔ مخفی نما ند کہ از ملا حظہ تعریف ہر دو قسم بدعت چنا ں ظا ہر میگر دد کہ ا صلِ مدار مطلق بدعت بر عقیدہ است یعنی ہر چیزے را کہ عند اللہ نا فع نیست نا فع پندا رند یا آں چیز را کہ مضر نیست مضر پندا رند و ایں را بدعت حقیقیہ با ید فہمید و دریں مقا م قسمے دیگر است از بدعت کہ آ نرا بدعت حکمیہ میگو ئم بیا نش آنکہ چیز ے از محد ثا ت با شد و صا حب او ہر چند اعتقا د منفعت و مضر ت او نداشتہ با شد اما باو ہماں معا ملہ کند کہ با امور نا فعہ یا ضارۃ و شر عیہ با ید کر د مثلاً چنا نکہ در محا فظت خصو صیت روز اضحی در با ب اضحیہ با و جود امکا ن آ ن در یو مین لا حقین بنا بر ادرا ک فضیلت سعی با ید کر د کہ باو جود گرا نی قیمت بسبب و فور رغبت و تعسر حصو ل بسبب قلت و قلت فر صت بسبب اشتغا ل با دا ئی صلوۃ عید و آدا ب آ ن و کثرۃ اشتغا ل بسبب ملا قا ت ا قر باء و احباء و قلت منفعت گو شت اضحیہ بہ نسبت محتا جین بسبب و فور آں درا ں روز با لجملہ عوائق و موا نع خصو صیت روز مذ کور ر ا از دست نیا بد داد ہم چنیں تخصیص روز و فات در با ب تصدق عن المیت کہ باو جود تحقیق تنگ دستی در آں ایا م یا ہجو م امرا ض یا سنو ح سفر یا عرو ض مو سم بر شگا ل یا امثال آن از موا نع و عوا ئق خصو صیت روز مذ کور را از دست ند ہند بلکہ معا ملہ مدا ہنت بعمل آ رند و باز دیا د مر ض بسبب اشتغا ل در سر انجا م دادن آ ن التفا ت ننما نید و تا خیر سفر رودارند و ر نج فرا ہم کر دن سا ما ن بر شگا ل کہ محافظت طعا م مذ کور بان توا ند شد بر خود گوارا کنند و تلطف ثیا ب در گل و لار دادرند و تخلل اوقا ت تعلم و تعلیم احکا م دین و فقدا ن اطمینا ن در عبادات و فوت جما عا ت قبو ل کنند و بفو ت خصو صیۃ مذ کورہ را ضی نہ شو ند اگر چہ فضیلت یو م مذ کور بر سا ئر ایا م اعتقا د ندا شتہ با شند چنا نکہ زن بیوہ با و جود کثر ت شبق و شد ت افلا س بسبب مو ت زو ج کہ متکفل حوا ئج بشریہ او بود با وجود عرو ض و حشت و حدت بمفا ر قت مو نس خود از زنا اجتنا ب مے نما ید و ایں اجتنا ب در مدا ئح او شمر دہ میشود و در مقا م ا ثبا ت عفت او ذکر کردہ میشود ہم چنیں با و جود امور مذکورہ از نکا ح ثا نی احترا ز نما ید یا ایں احترا ز را از مدا ئح او شمر دہ شود یا در مقا م اثبا ت کما ل عفت او ذکر کردہ شود اگر چہ بقبح نکا ح ثا نی اعتقا د ندا شتہ با شد و چنا نکہ در مقد مہ عقد نکا ح حضور شہو د و ا ذن ولی را از شرائط صحت او میشمارند چنا نکہ عقد مذ کور را بر آں مو قو ف میدا رند اگر چہ در تا خیر آ ں انوا ع مضرا ت محتمل الو قو ع با شد ہم چناں عقد مذ کور را بر استطا عت جہیز یا ولیمہ مو قو ف دار ند کہ و جود احتما ل فقدا ن کفو یا فو ت اولیاء یا غیبو بت ایشان در سفر برا ن اقدا م ننما یند یا برا ئے سر انجا م کر دن جہیز یا و لیمہ معا ملہ مدا ہنت با و جود اشتما ل آن بر مضرات معا ش و معاد مثل لحو ق افلاس و لزو م ربوا بعمل آرند یا قبا حت سوا ل حا لی یا قا لی را بر خو د گوارا کنند و از رسم مذ کور دست بر دار نشوند گو کہ بو جو ب آں اعتقا د ندا شتہ با شند۔
بالجملہ ایں قسم بدعا ت را بدعت حکمیہ و عملیہ میگو ئم پس مفہو م مطلق بدعت چنیں با شد کہ ہر امر ے از امور مذ کورہ در بحث او ل یا ثا نی کہ محد ث با شد و صا حبش آ نرا از امور دین قرار دادہ بعمل آ رد یا با و معا ملہ امور دینیہ نما ید پس ہماں چیز بدعت است و چو ں مفہوم بدعت منقح گر دید پس با ید دانست کہ دریں مقا م چند فوائد نا فع است کہ آ نرا در ضمن چند مسا ئل ذکر با ید کر د
فا ئدہ اولی ۔ در بیا ن آ نچہ در بدعت حقیقیہ دا خل است و آ ن مشتمل بر چند مسا ئل است:
مسئلہ او لی با ید دا نست کہ مسئلہ و حد ۃ و جود و شہود و مبحث تنز لا ت خمسہ و صادر اول و تجدد امثا ل و کمو ن و بروز و امثا ل آن از مبا حث تصو ف و ہم چنیں مسئلہ تجر د وا جب و بسا طت او تعا لی بحسب ذہن یعنی( تنز یہ او تعا لی) ( یہ الفاظ نسخہ نمبر ۲ میں نہیں ہیں ۔ بہاء) از زما ن و مکا ن و جہت و ما ہیت و تر کیب عقلی و مبحث عینیہ و زیادۃ صفات و تا ویل متشا بہا ت و اثبا ت رو یت بلا جہت و محا ذا ت و و اثبا ت جو ہر فر د و ابطا ل ہیو لی و صورت و نفو س و عقول یا بالعکس و کلام در مسئلہ تقدیر و کلا م و قو ل بصدور عا لم بر سبیل ایجا ب و اثبا ت قدم عا لم و امثا ل آں از مبا حث فن کلا م و الہیا ت و فلا سفہ ہم از قبیل بدعا ت حقیقیہ است ۔ اگر صا حب آ ن اعتقا دا ت مذ کورہ را از جنس عقا ید دینیہ میشما رد و الا دریں جز و زما ن در بدعا ت حکمیہ البتہ مند ر ج است چہ سعی در ادرا ک حقیقت آ ن و اہتما م بتنقیح آن و معدود شد ن صاحب آں در زمرہ علماء دین و حکماء ر با نیین و تمد ح بآ ں در مقام ذکر کما لات دینیہ در عر ف عوا م بلکہ در کلام خوا ص ہم دا ئر و سا ئر است
تبصرہ کریں