مسئلہ ثا لثہ:
التزام بعضے مبا حا ت شر عیہ محض بنا بر تقلید آ باء و اجداد و بنا برموا فقہ اقران و اخوان بدون ظن حصول منفعتے از منا فع ا خر و یہ و یا غرضے از اغرا ض دنیو یہ ہمہ از قبیل بدعات حکمیہ است بہ نسبت اکثر اہل زمان۔اما بہ نسبت بعضے از ایشا ں پس از قبیل شرک و بہ نسبت بعضے از ایشاں پس از قبیل بدعت حقیقیہ و بہ نسبت بعضے از قبیل امور معا شیہ و بہ نسبت بعضے از امور لہو یہ۔ تفصیل این اجما ل آ نکہ چنا نکہ ہر چند شارع جل جلا لہ بعضے احکام شرعیہ را بنا بر رعا یت بعضے مصالح معا شیہ یا معا دیہ مقرر فر مودہ است مثل تعیین صلوۃ برائے تو جہ الی اللہ و ر خص مسا فر برا ئے دفع مشقت و عدۃ برا ئے استبراء ر حم و امثال آن اما عباد را با ید کہ قطع نظر ازمصا لح کر دہ در محا فظۃ نفس صورۃ ا حکا م شر عیہ سعی بلیغ نما یند و بنا برظن حصو ل مصلحت مر عیہ در غیر سور معینہ یا کمل و جہ ہر گز در اقا مت صورۃ مذ کورہ مدا ہنت نہ نما یند و تبدیل و تغیر را در آ ں راہ ند ہند مثلاً در محافظۃ صورۃ نماز اگر چہ عا طل از معنی حضور باشد سعی بلیغ با ید کر د و مرا قبہ معیتِ ذا تیہ را اگر چہ سرا سر پر از معنی حذر باشد در عو ض او استعمال نبا ید کرد و در سفر بے مشقت اعرا ض از ر خص شر عیہ ( نسخہ اشرفیہ میں ا غرا ض از رقص شر عیہ ، ہے ۔ بہاء ) نبا ید کر د و در صنا ئع شا قہ مثل حدا وۃ وامثال آں کہ بمرا تب اشق از سفر باشد رخصتے مذ کور را استعمال نبا ید نمود و بر تقدیر یقین بخلو ر حم از علوق عد ت نبا ید گذا شت۔ بالجملہ صور ا حکا م شر عیہ درباب اطاعت شا رع قطع نظر از مصا لح مر عیہ خود مقصو د لذا تہا گر دیدہ ہم چنیں بعضے از عقلاء تجر بہ کار بعضے از اشیاء مبا حہ را بنا بر بعضے مصا لح معا شیہ تر ویج مے نما یند پس کسا نیکہ طا لب مصالح مذ کورہ می باشند صورۃ مر و جہ را اقرب طر ق حصول مصالح مذ کورہ دا نستہ بعمل مے آ رند آ خر شد ہ شدہ در عوام الناس دائر و سائر مے گردد و مصلحت مذ کورہ در اکثر ناس رو با ختفا می آ رد و صورۃ مر و جہ مسلّم خوا ص و عوا م میشود و اکثر اشخاص در محا فظت نفس آ نصورۃ مر و جہ قطع نظر بر اشتما ل او بر مصلحت مذ کورہ جد و جہد بلیغ مینما یند چنا نچہ اگر مصلحت مذ کورہ از صورۃ مسطورہ مفقو د گر دد بلکہ در التزا م آ ں لحو ق انوا ع مضرا ت بنظر آ ید ہر گز آ نرا از دست ند ہند و ہم چنیں اگر برا ئے حصو ل مصلحت مذ کورہ طر یقے دیگر غیر صورت مر و جہ میسر الحصو ل با شد ہر گز تبد یل آں روا ندا رند و تا رک صورۃ مذ کورہ در میا ن ایشا ں آ ن قدر مطعو ن و ملام گر دد کہ تا ر ک اصل مصلحت آن مطعو ن و ملام نگر دد ۔ پس در یں ہنگام آ ں صورت مر وجہ را رسم میگویند مثلاً عقلاء سلف بنا بر ایصال ثواب صدقا ت بسو ئے اموات اطعا م طعام مقرر کر دہ بو دند و از بسکہ محتا جین اقر باء در با ب مصا رف مطلق صدقا ت مقد م اند بر غیر اقر باء بنا بر آ ن محتا جین اقر باء را تقد م میکر دند و ایں امر شدہ شدہ دریں زمان بحدی رسیدہ کہ در با ب تقسیم طعام سیو م و چہلم و اعرا س در بیان اقرباء معنی تصدق عن المیت و قضاء حاجت محتا جین اصلاً ملحو ظ نیست حتی کہ اگر لفظ تصدق عن المیت و قضاء حا جت محتا جین بر زبان را نند اغلب کہ اکثر اقر باء اہل عز ت طعا م مذ کورہ را قبو ل نما یند بلکہ آ نرا بمشابہ سبّ و شتم درحق خود تصور کنند و تقسیم طعام بحدی مسلّم خاص و عام گر دیدہ کہ اگر شخصے انوا ع صدقا ت برا ئے اموا ت خود نما ید اما تقسیم طعا م بطر یق مر و ج بعمل نیا رد بحدی مطعو ن و ملام گر دد و اگر گا ہے تصدق برائے ایشاں بعمل نیا رد لیکن تقسیم مذکور بطر یق مر و ج نما ید ہر گز نو عے از طعن و ملا مت بسو ئے او عائد نگر دد پس تقسیم طعا م مذ کور دریں زمان از قسم رسو م است نہ از قسم عبادات پس کسیکہ آ نرا از قسم رسو م دا نستہ بعمل مے آ رد در حق او از قسم بدعا ت حکمیہ است و کسیکہ آنرا مو جب ثواب اموا ت دا نستہ بعمل مے آ رد در حق او از قسم بدعات حقیقیہ است و کسیکہ آنرا با عث توجہ اروا ح اموا ت و جا لب ر ضا ئے ایشا ں دا نستہ بعمل مے آرد و باز توجہ اروا ح ایشا نرا سبب قضا ئے حوا ئج خود و علت حصو ل مقا صد خود میدا ند ہم چنیں تر ک رسوم مذکورہ را مو ر ث طرد و لعن ایشاں فہمیدہ و آ نرا مو جب نکبت و بال و علت بر ہمی مقا صد خود و پر یشا نی مطا لب خود دا نستہ ازاں اجتنا ب در زد در حق او از قسم شر ک است و کسیکہ بنا بر حا صل کر دن معرفت و روشنا سی در سر کار امیر ے از امراء بطر یق اہدا ئے طعا م مذ کورہ بتقریب سیو م و چہلم بعمل مے آ رد در حق او از قسم امور معا شیہ است و کسیکہ محض بنا بر اجتما ع احبا ب بحسب اتفاق در بعض اوقا ت تقریبا ت مذ کورہ را بر وئے کار مے آ رد در حق او از قسم لہو ست پس اگر مبلغ خطیر در آ ںصرف کند در حد اسرا ف دا خل خوا ہد گر دید با لجملہ معنی رسم ہمیں است کہ امرے محد ث از مباحات شر عیہ در میا ن اکثر طوا ئف انا م عوا م بطر یق التزا م مر و ج بحد ے شدہ باشد کہ تا رک آن امر درمیان اکثر ایشا ں مطعو ن و ملام گر دد و تعا مل در آ ں امر در میا ن اکثر نا س بنا بر مجر د تقلید اسلا ف یا موا فقت اقرا ن و ا خوا ن قطع نظر از حصو ل منفعت و لحو ق مضر ت جا ری شدہ باشد پس ہمیں امر را رسم میگو ئیم
پس باید دا نست کہ ہمہ رسو م شادی و ما تم و ولادت و ختنہ و رسو مے کہ از عنوا نات شرا فت در عوا م الناس شمردہ میشود مثل مغا لات در با ب مہر یعنی کثرت مقدار و مثل اجتنا ب از حر ف و صنا ئع در باب مکا سب باو جود ا حتیا ج بسو ئے آن و مثل احتراز زن بیوہ از نکا ح ثا نی و مثل استنکا ف از اشتغا ل بحوا ئج خود از بیع و شراء و بر داشتن اسبا ب خود بر دوش و ہم چنیں است استنکا ف پیر زا دہ ہا و مو لوی زادہ ہا از زی و لباس سپاہیاں از حمل سلا ح و امثا ل آں ہمہ از قبیل بدعا ت حکمیہ است بہ نسبت اکثر ناس۔
مسئلہ رابعہ:
اتبا ع انبیاء علیھم السلام در ا حکا م مختصہ بنفو س شر یفہ ایشا ں یا در زلا ت صادرہ از مقتضائے بشریت ایشاں یا در ا حکا م مختصہ ببعضے از افراد امتیا ں ایشا ن بنص ایشا ں مثل عد م انتقاض و ضو بنوم و حلت ما فوق الا ربع در با ب نکا ح کہ مخصو ص بآ نجنا ب است و مثل استغفار برائے مشر ک و نماز برجنازہ منافق کہ بطریق زلت واقع گر دیدہ و مثل امتناع از نکا ح ثا نی کہ مختص با ز وا ج مطہرا ت و اجتنا ب از اخذ صد قا ت وا جبہ از زکوۃ و صدقہ عید الفطر و نذر و کفارا ت کہ مختص بہ بنی ہاشم است و کفا یت شھا دت شا ہد وا حد درمقام شہادت شا ہد ین کہ مختص بذی الشہا دتین است ۔ و حکم قطعی بدخول جنت کہ مختص ببعضے صحابہ و اہل بیت است و امثا ل ایں امور از اقبح بدعا ت حقیقیہ است اگر اعتقا د بعمو م ا حکا م مذ کور داشتہ با شد و اتباع ز لا ت باعث حصو ل ثوا ب دا نستہ با شد و از بدعات حکمیہ است اگر فقط عمل بآن کردہ با شد بشر طیکہ آ ن عمل از ممنوعات شر عیہ نبا شد مثل نکا ح ما فو ق ا لار بعہ و مثل جمیع زلا ت
مسئلہ خامسہ:
اقتدائے صحا بہ و تا بعین و تبع تا بعین رضوا ن اللہ علیھم اجمعین در امور یکہ از بعضے ایشا ں بطر یق ندرۃ صادر شدہ و بحد روا ج و تعا مل بلا نکیر نرسیدہ و دلیل از کتا ب و سنت و قیاس صحیح منقو ل از مجتہد ین بر آ ں قائم نگر دیدہ مثل استمداد از اہل قبور کہ از اعرا بی در زما ن امیر المو منین حضرت عمر منقو ل است و مثل زیارت قبور در حق نساء منقو ل از حضرت عا ئشہ و حکم حلت متعہ و جواز مسح ر جلین در و ضو منقو ل از ابن عباس و نوا ختن عود از عبد اللہ بن جعفر و حکم بحلت مطلقہ ثلا ثہ بمجر د نکا ح ثا نی خا لی از و طی منقول از سعید بن المسیب و ہم چنیں در امور یکہ ہر چند در آں از منہ ظاہر شد لیکن انکار اہل حق در ہماں ازمنہ براں متو جہ گر دیدہ مثل جلوس امراء بر تخت حکو مت و قیام ملازما ن رو برو ئے آن منقو ل از معاویہ بن ابی سفیا ن و جلو س بر منبر در خطبہ منقو ل از ایشا ں و سا ئر بنی امیہ و بر داشتن دست برا ئے دعا در خطبہ منقو ل از بعضے رؤسا ئے بنی امیہ و بنائے منبر در عید گاہ و تقدیم خطبہ بر صلوۃ منقو ل از ایشا ں و امثال آن از امو رے کہ در آں وقت ظاہر شدہ اما انکار اہل حق بر آ ں متوجہ گر دیدہ ہمہ از قبیل بدعا ت حقیقیہ است اگر فا علش آ نرا از قبیل ملحق با لسنہ شمر دہ اقتداء ایشاں مینما ید و الا از قبیل بدعا ت حکمیہ است اگر از ممنو عا ت شر عیہ نبا شد۔
مسئلہ سادسہ:
با ید دا نست کہ ہر چند در شر ع شر یف بسیارے را از افعا ل و اقوا ل و اخلاق از شعب کفر و نفاق شمر د ہ اند اما از اطلاق لفظ کا فر و منا فق بر شخصے خا ص ہمیں متبادر میشود کہ عقیدہ کفر و نفاق میدارد ہم چنیں باید فہمید کہ ہر چند ہزارا ں ہزار امور از قسم بدعت ست کہ پارہ ازاں بطر یق نمو نہ دریں مقا م ذکر کر دہ شد اما از اطلاق لفظ مبتد ع یا صا حب بدعت بر شخصے خا ص ہمیں معنی فہمید ہ میشو د کہ شخص مذ کور عقیدہ بدعت میدارد ۔پس بنا بر ارتکا ب اقسا م با قیہ از بدعت حقیقیہ و جمع اقسا م بدعت حکمیہ مر تکب آ نرا مبتد ع و صاحب بدعت نتواں گفت ۔پس چنا نکہ از معدود کر دن بعضے افعال و اقوال و ا خلاق از شعب کفر و نفاق مقصود ہمیں ست کہ سامعین از آں اجتنا ب نما یند نہ آنکہ آنچہ در قر آ ن مجید از ا حکا م کفار ومنا فقین از قسم قتل و نہب سبیّ و ترقیق و وضع جز یہ کہ در حق کفار وارد شدہ و حر مت صلوۃ جنازہ و ممنو عیت زیارت قبور ایشا ں و نہی از استغفار برا ئے اموا ت ایشا ں کہ در حق منافقین وارد شدہ بر صاحب افعال واقوال و ا خلاق مذ کورہ مطلقاً اجراء با ید کر د ہم چنیں از تعداد اقسام بدعت دریں مقام مقصود ہمیں است کہ سا معین از جمیع اقسام مذ کورہ اجتنا ب نما یند و راہ سنت خالصہ اختیار کنند نہ آ نکہ آنچہ در حد یث شر یف از ا حکام مبتد عین و اہل بدعت از قسم حبط اعمال ایشا ں و حر مت تو قیر ایشاں و اجتناب از عیا دت ایشا ں و احتراز از مجا لست و مخا لطت ایشا ں و ممنو عیت ابتداء و مفاتحہ در کلام و سلام بایشاں بر مرتکب قسمے از اقسام مذکورہ مطلقاً اجراء نما یند حا شا کہ کسے از منصفان حق طلب ایں راہ افراط و غلو پیما ید۔ نعوذ با للّہ من ذلک
فا ئدہ ثا لثہ:
در بیا ن آنچہ در بادی نظر مشتبہ ببدعت میشود و فی الحقیقت در آ ن دا خل نیست و آن مشتمل است بر چند مسا ئل :
مسئلہ اولی:
جمع قر آ ن و تر تیب سور و نماز تروایح بر ہیئت مخصو صہ و اذان اول برا ئے نماز جمعہ و اعرا ب قر آن مجید و منا ظرہ اہل بدعت بد لا ئل نقلیہ و تصنیف کتب حد یث وہم چنیں تعیین قوا عد نحو و تنقید رواۃ حدیث و اشتغال باستنباط احکام فقہیہ بقدر حاجت ہمہ از قبیل ملحق بالسنت است کہ در قرون مشھود لھا با لخیر مروج گر دیدہ و بآں تعا مل بلا نکیر درآ ن قرون جا ری شدہ ۔چنا نچہ بر مہرہ فن تا ریخ پو شیدہ نیست آ رے ہر شیء را از اشیاء ممدو حہ و شر عیہ مر تبہ است از مراتب مہمیت و اہمیت و شرا فت و اشرفیت و حسن و احسنیت کہ از تغیر آن مر تبہ بدعت لازم می آ ید قد جعل اللّہ لکلّ شیء قدراً ۔ مثلاً تر تیبے کہ در آیات قرآن فیما بینھا و در تعوذ و بسملہ و سورۃ فاتحہ و سائر سور قرآنی در نماز واقع است بمرا تب اہم است از ترتیب اسورہ فیما بینھا کہ اول از قسم سنت حقیقیہ است و ثانی از قسم ملحق با لسنہ مثلاً ہر کسے کہ در قر أۃ صلوۃ تقدے سورۃ بر فاتحہ یا درمطلق قرأۃ تقدیم سورۃ بر بسملہ یا تقدیم بسملہ بر تعوذ یا قرأۃ سورہ وا حد ہ بتقد یم و تاخیر آ یا ت بعمل آرد زجرے شر عی بحدے باو متو جہ خوا ہد گر دید یا حر ما ن از ادرا ک فضیلت قر أۃ قر آن بوجہی لا حق حال او خواہد شد کہ بعد م رعا یت تر تیب سور در قر أت قر آ ن عشر عشیر آن نخوا ہد شد پس کسے کہ ترتیب سور را مثل تر تیب او ل دا نستہ سعی بلیغ در رعا یت آن یا انکار شد ید بر عدم رعا یت آں نما ید البتہ تر تیب مذکور بہ نسبت او از قبیل بدعت خوا ہد گر دید و اگر در زما نے از از منہ رعایت تر تیب سور بر و جہ مذ کور مروج گردد البتہ انکار کر دن بر ایشاں در ان با ب از جملہ ا حیاء سنت و اخما ل بدعت شمردہ خوا ہد شد و بذ مہ اہل حق لاز م خوا ہد گردید کہ در مجا مع عا مہ رعا یت تر تیب مذکو ر را فر و گذا رند تا افرا ط اہل زما ن فرو نشیند ہم چنیں نماز ترا و یح را بہیئت مخصوصہ مساوی بہ تہجد نبا ید شمر د چنا نچہ قو ل با نی ترا ویح یعنی امیر المؤمنین فاروق اعظم فالّتی تنامون عنھا افضل من الّتی تقومو ن بھا بر آں دلا لت صریح میدارد ۔
مسئلہ ثا نیہ:
احکام مستنبطہ مجتہد ین سا بقین خوا ہ با یں و جہ باشد کہ فلاں امر وا جب ست یامندو ب یا مبا ح یا مکروہ یا حرا م یا با یں و جہ با شد کہ فلاں امر ر کن فلا ن امر ست ،یا شر ط او یا بہیئت مکملہ او یا سبب او، یا لازم او، یا اثراو، یا ثمرہ او، یا منا فی او، یا عوض او، و امثا ل آ ن۔ و مراد از امر اعم است ازانکہ از جنس عقا ید عقلیہ با شد یا امور قلبیہ یا افعا ل جوارح از عبادات یا عا دا ت یا از معا ملات ہمہ از قبیل سنت حکمیہ است ہر گز در قسمے از اقسام بدعت دا خل نیست چہ جا ئے کہ از بدعات باشد ۔اما بہ سہ شرو ط ۔
٭٭٭
رمضان کے بعد ؟
الحمد للہ والصلاۃ والسلام علیٰ رسول اللہ وبعد!
کیا روزے دار رمضان کے بعد بھی اسی حالت پر رہتا ہے جس پر وہ رمضان المبارک میں تھا ؟
یا کہ وہ اس عورت کی طرح کرتا ہے جس نے سوت کاتا اورکاتنے کے بعد پھر اسے توڑ ڈالا ؟
توکیا وہ جورمضان المبارک میں روزہ دار ، اورقرآن مجید کا قاری اورتلاوت کرنے والا ، اورصدقہ و خیرات کرنے والا ، راتوں کوقیام کرنے والا اوردعوتی کاموں میں بڑھ چڑھ کرحصہ لینے والا تھا ۔
کیا وہ رمضان کے بعد بھی اسی حالت پر رہے گا یا کہ کسی اورراہ یعنی شیطان کے راستے کا راہی بنتا ہوا معاصی وگناہوں کا ارتکاب کرنے لگے گا جواللہ ورحمن کے غضب کا باعث ہوں ؟
بلاشبہ رمضان کے بعد مسلمان کا اعمال صالح کرنے پرصبر کرنا اوراسی حالت پر باقی رہنا اللہ کریم ومنان کےہاں رمضان المبارک کے روزے قبول ہونے کی علامت ہے ۔
اوررمضان المبارک کے بعد اعمال صالحہ ترک کرنا اورشیطان کے راستوں پرچلنا ذلت ورسوائی ہے ۔
جیسا کہ حسن بصری رحمہ اللہ ی کا قول ہے :
جن کی عزت اللہ کے یہاں ختم ہوجاتی ہے تووہ اس کی نافرمانی شروع کردیتے ہیں اوراگر وہ اللہ کے یہاں عزت والے ہوتے تو وہ انہيں نافرمانی سے بچا لیتا اورجب بندہ اللہ تعالی کے ہاں ذلیل ورسوا ہوجاتا ہے توکوئی بھی اس کی عزت نہیں کرتا۔
٭٭٭
تبصرہ کریں