شرط اول:
آنکہ قیا سے کہ استنباط احکام مذکورہ بآں کر دہ باشند فی نفسہ صحیح باشد و شرا ئط صحت قیاس در کتب اصو ل مفصلاً مذ کور است پس قیاسے کہ فی نفسہ صحیح نبا شد ہر گز مقبو ل نیست اگر چہ از مجتہد ین سا بقین منقو ل با شد مثل قیاس عبادات بد نیہ بر عبادات ما لیہ در با ب نیا بت احیاء از اموا ت کہ صریح الفسادات است، چہ حلۃ د خول عبادت بد نیہ در امور دینیہ انعاب نفس امارہ است در طاعت حق جل ذکرہ و اظہار تذلل عبو دیت و اکتساب کیفیات آن افعال در جذر مزاج روحانی مثل اکتسا ب کیفیا ت اغذیہ و اد ویہ در جذر مزا ج جسما نی و مثل اکتساب ملکا ت نفسا نیہ بمزا ولۃ و افا عیل جسما نیہ و نیا بت دریں امور متعذر است و الا لازم آ ید کہ در با ب تا دیب حیوا ن و صبیا ن و نسوا ن و تہذ یب ا خلاق ایشا ں و در با ب اکرام و تو قیر کبراء و در باب اکل و شر ب و جماع و تداوی و در با ب تعلّم علو م و صنا ئع و حِر ف و ورز ش جسما نی و ریا ضت نفسا نی و مراقبات و اشغا ل نیا بت جا ری با شد و ثمرا ت اشیاء مذ کورہ از نا ئب بہ منیب انتقا ل کند
و ھو محال بحسب العادت الا لھیۃ و ان کا ن ممکناً بحسب قدرتہ تعا لی
و علت دخو ل عبا دت ما لیہ در امور دینیہ رفع حا جت مفا لیس و ذوی الحا جا ت است و نظم سیا ست مدنیہ و حفظ ضعفاء اہل ملت از ہلاک و تلف و نیا بت در ا مثا ل این امور عرفا و شر عاً جا ر یست مثل قضائے دیون و ایفا ئے حقو ق اہل و عیال و جیرا ن و نو کرا ن ومثل سیاست مد نیہ بفیصل خصو ما ت و تعزیر دزدان و قطا ئع الطر یق و مثل سیا ست ملت تعلیم علو م و امثا ل آن کہ نیا بت در آن جا ریست و سر انجام دا دن مہما ت مذ کورہ کہ از نا ئب صا در شدہ منسو ب بمنیب میگر دد و ثمرا ت آ ن مثل فرا غ ذمہ از دیو ن و حقوق نیک نا می بسر انجا م دادن مہما ت و تر قی منصب او بروئے سلاطین بمنیب عا ئد میگر دد پس قیاس احد ھما علی ا لآ خر در با ب نیا بت قیاس بلا علۃ ( بلا ، کا لفظ نسخہ اشرفیہ یعنی نسخہ دو م میں نہیں ہے ۔ اور اس لئے تر جمہ میں بھی، بلا ، کا تر جمہ نہیں ہوا ۔ بہاء) جامعہ است بالجملہ حکمے کہ بقیاس فاسد مستنبط باشد از قبیل بدعا ت است اگر چہ صا حب آ ن معذور باشد نہ از قبیل سنت حکمیہ زیرا کہ آ نچہ قائس نظیر حکم خود فہمید و بر آ ن قیاس کردہ است فی الحقیقت نظیر او نیست پس در نفس ا لا مر محد ث باشد و وقتیکہ حکم مذ کور را از احکام شر عیہ شمر دہ شد پس محد ث در امر دین با شد و ہمیں است معنی بدعت۔
شر ط ثا نی:
آ نکہ قا ئس از مجتہد ین با شد نہ از مقلد ین و و جہش آ نکہ ہر چند وجود نظیر شئے در نص در حکم و جود نفس آ ن شئے است اما ادرا ک آ نکہ فلاں چیز نظیر فلاں چیز است پس مو قوف است بر فطا نۃ بالغہ زیرا کہ مراد از نظیر در ما نحن فیہ مشا ر ک اوست در علت حکم نہ مشا بہ او در او صاف با قیہ و ملکہ تمیز علۃ از سائر اوصاف عمدہ ار کا ن اجتہاد است چہ بسامی باشد کہ شخصے چیز ے را نظیر چیز دیگر بسبب کمال مشا بہت قرار دادہ حکم اصل را بر فرع جا ری مینما یند حا لا نکہ فی الحقیقۃ چیز مذ کور نظیر او نیست بنا بر عد م مشارکت در علت حکم پس اجراء حکم بر آں چیز فی الحقیقت از قبیل محد ثا ت است اگر شخص مذ کور آ نرا از قبیل سنت حکمیہ میشمارد، مثلاً بادشاہے با تباع خود امر فر مود ہ کہ زید را اعزاز و اکرا م کنند و زید در نفس ا لا مر با عتبار صورت و سیرت و حر فت مو صو ف است باوصاف کثیرہ کہ از آں جملہ علم است و مدار حکم اعزا ز و اکرا م است و عمرو با او در صورت و سیرت و حرفت و صنعت و سن و نسب مشا بہت تمام میدارد اما جاہل است و بکر باو در جمیع امور مذ کورہ مخا لفت میدارد ا ما عالم است پس بکر با و جود ایں قدر مخا لفت نظیر زید است پس حکم باد شا ہی کہ باکرام زید صادر گر دید مشتمل است بر اکرام بکر نیز حکماً و عمرو باو جود مشا بہت تا مہ نظیر زید نیست پس اکرام او مندر ج حکم بادشا ہی نیست بلکہ مخا لف اوست پس کسے کہ حکم چیز ے بر نظیر آن چیز اجراء کند لا بد ملکہ ادرا ک مدار اصل حکم داشتہ باشد و الا یمکن کہ در و ر طہ مخا لفت حکم سلطا نی گر فتار گر دد و ہمیں ملکہ ادراک مدار ا صل حکم را ملکہ اجتہاد میگو یند پس مسا ئل مستنبطہ غیر مجتہد ین کہ بقیاس خود بر آ وردہ اند متر ددا ست در آ نکہ از قبیل سنت حکمیہ باشد یا از جنس بدعا ت حقیقیہ چہ حکم مستنبط را البتہ از احکا م دین می شما رند و ہر گاہ کہ چیز ے متر دد باشد در میا ن سنت حقیقیہ و بدعت حقیقیہ باعتبار ضعف روا یت جا نب بدعت او را ترجیح مید ہند و احتراز از و لازم مے شما رند چنا نچہ شیخ ابن الہما م در فتح القدیر و صا حب مجا لس الا برار بآ ن تصریح فر مودہ اند پس وقتے کہ چیز ے متر دد باشد در میان سنت حکمیہ و بدعت حقیقیہ جانب بدعت او البتہ را جح خوا ہد گر دید و از جنس بدعا ت حقیقیہ البتہ شمر دہ خواہد شد ، بالجملہ مسا ئل مستنبطہ مجتہد ین سا بقین کہ مسلم ا لا جتہاد اند بقیاسا ت صحیحہ بے شک از قبیل سنت حکمیہ است و اما تخریجات متا خرین فقہاء مثل تحدید مائے کثیر بعشر فی العشر بنا بر قیاس بر زمین متعلقہ چاہ و مثل حکم باستحبا ب تکلم با لفا ظ دا لہ بر نیت در با ب عبا دت بنا بر قیاس بر تکلم الفا ظ عقود در با ب معا ملا ت و مثل حکم بو جو ب تقلید مجتہدی معین از مجتہد ین سا بقین و حکم بالتزام بیعت شیخے معین از شیو خ طر یقت بنا بر قیاس بر اطاعت امام وقت و التزام بیعت او و مثل حکم بجواز تقبیل قبر بنا بر قیاس بر تقبیل میت کہ از آ نجنا ب ﷺ منقو ل است بہ نسبت عثما ن بن مظعو ن و از جنا ب صدیق اکبر ؓ بہ نسبت آنجناب ﷺ منقو ل است و مثل حکم بجواز ہبہ ثوا ب عبا دت برا ئے اموا ت بنا بر قیا س بر ہبہ ا عیا ن برا ئے احیاء بخلاف مسئلہ نیا بت عن المیت کہ آ ن در عبا دا ت ما لیہ مسلم است و در عبادات بدنیہ مختلف فیہ و مثل حکم بہ منسو خیۃ احادیث واقعہ دا لّہ بر حر مت مزامیر بنا بر قیاس بر منسو خیۃ حر مت استعما ل ظرو ف خمر و امثال آں از تخر یجا ت غیر محصورہ کہ منقو ل از متاخر ین فقہاء و صو فیہ است و کتب فقہ و سلو ک بآ ن مملو و مشحو نست و اکثر اتباع ایشا ں ہمیں تخریجا ت محد ثہ را ا حکا م شر یعت و اسرار طر یقت مے نگا رند ہمہ از قبیل بدعا ت است و دلا ئل ایشا ن ہمہ از قبیل لطا ئف شعریہ و نکا ت مخیلہ است کہ ہر گز ا حکا م مذکورہ را از حد بدعت خا ر ج نمی گر دا ند و در دا ئرہ شریعت ایما نیہ و طر یقہ احسا نیہ دا خل نمی کند۔
شرط ثا لث:
آنکہ مر تبہ سنت حکمیہ را کہ بمرا تب فرو تر از سنت حقیقیہ و ملحق با لسنہ است محفو ظ دارد بیا نش آنکہ ہر چند مسا ئل اجتہا دیہ کہ مجتہدین سا بقین مسلم الاجتہاد آن را بقیاسا ت صحیحہ استنبا ط کر دہ باشند از قبیل سنت حکمیہ است اما فکر بشری را درا ن د خل عظیم است و ا حتما ل خطا در آ ن گنا ئش دارد بخلا ف سنت حقیقیہ و ملحق بالسنۃ کہ حفا ظت ر با نیہ و کفا لت رحمانیہ بآں متعلق گر دیدہ پس لا بد آں ہمہ سراسر شعشہ است از شعشات با ب غیور کہ ظلما ت ضلا ل بآ ں مضمحل است و خفا ش و ہم خطاء ازان دور دور ۔ پس لا بد رعا یت اختلاف مر تبتین پیش نظر با ید داشت و ایں رعا یت ا ختلا ف مرا تب را در ضمن تمثیلے ایضا ح مینما یم.
پس میگو یم چنا نکہ سلا طین عدا لت شعار بنا بر نظم و نسق کا ر خا نہ سلطنت و سیا ست رعا یا دو قسم سر شتہ کارو بار بر رو ئے کا ر مے آ ر ند :
قسم اول آ نست کہ مر کز دا ئرہ سلطنت ہما نست و مدار اصل سیاست بر آں و آں سر رشتہ حکومت است مثل تعین آ ئین سیاست و امرائے جنود و حکا م بلدا ن و نا ئبا ن ایشا ن و تقسیم جنود بعسا کر و عساکر بجماعات و تعیین امیرے کبیر بر سر ہر عسکر و امیرے صغیر بر سر ہر جما عت و تقسیم اقا لیم با ضلا ع و اضلاع ببلدان و قرے و بلدان بمحلات و تعیین امیرے کبیر بر ہر ضلع و امیرے صغیر بر ہر بلدہ و گذ ر با نی بر ہر محلہ بارسال فرامین و پروانجات مشتملہ بر قوا نین آئین و ا حکام سیاست بسو ئے امراء اجناد و امصار مشتملہ بر مامور کر دن ایشان بر اجرا ئے آ ن ا حکا م بطر یق جبر و حکو مت و ارسا ل اشتہارات بنا م سپا ہیا ن اجناد و رعا یا ئے امصار مشتملہ بر احکا م سیاست و ما مور سا ختن ایشاں بامتثال احکام مندرجہ اشتہارات و اطاعت حکا م خود در مقدماتیکہ بر یاست و سیا ست تعلق میدارد و امثال ایں امور کہ بر مہرہ فن ریاست و سیاست پو شیدہ نیست.
قسم ثا نی آ نست کہ بنا بر تیتم قسم اول و تکمیل آن و تمہید مقد ما ت آن تعیین فر مودہ اند مثل تعیین چوبدا را ں و ہر کارہ ہا برا ئے رسا نید ن فرا مین و اشتہارا ت بسو ئے امراء و رعا یا و مثل تعیین عقلا ئے اہل گیاست و فطا نت در اجناد و اضلا ع کہ از قوا لب قوا نین و آ ئین و اشارات فرا مین و فحادی اشتہارا ت با صول مقا صد پے بر ند و حکا م نظا ئر استنبا ط نما یند و مہم را از اہم و قبیح را از اقبح تمیز د ہند و امراء را بطر یق مشورہ و رعا یا را بطر یق تر بیت بر آ ن آ گاہ سازند و مثل تعیین مدبرین و ار با ب سلیقہ و مہا رت کہ نظر بمصالح زمان ومکان و اشخاص کردہ طر یقے انسب برائے اجرائے احکام سلطانیہ تعیین کنند و امراء را بطر یق مشورہ بران آ گاہ سا زند یا طر یقے اسہل برا ئے امتثال ا حکا م سلطا نیہ تعیین کنند و رعایا را بطر یق شفقت برا ن تر غیب کنند و مثل تعیین منشیان ارباب بلاغت و ما ہران زبان آئین و اصطلاحات فرا مین و لسان مستعمل درحضور سلطانی و محاورا ت دائرہ و سائرہ در ملازمان بادشا ہے کہ بخوا ند ن آئین و فرامین و نوشتن عرائض بحضور سلطا نی خد مت امراء و معونت رعایا نما یند و مثل تعیین محا فظا ن دفتر و تاریخ نویسان کہ تواریخ ورود فرامین سلطانی وقائع امرائے اجناد و اضلاع و احکام مستنبطہ عقلاء و مصالح نا فعہ مدبّرین و نکات مہمیہ منشیا نرا مرتب کر دہ در دفا تر و کتب محرر نما یند تا در حق امراء و عقلاء و مد بر ین و منشیان متا خر ین نا فع با شد۔
تبصرہ کریں