ایضاح الحقّ الصّریح
فی احکام المیّت والضّریح
بسم اللّہ الرّحمن الرّحیم ۔الحمد للّہ الّذی یحی و یمیت و ھو علی کلّ شیئٍ قدیر۔ والصّلوۃ و السّلام علی اکر م الخلق محمدن البشیر النّذیر الّذ ی بعثہ اللّہ الی النّاس کا فّۃً و سمّاہ بالسّرا ج المنیر وعلی آلہ واصحابہ الّذین فازو بنصرۃ الدّین و خبۃ المشرکین بلسان المناظرۃ و سیف التدمیر ۔
اما بعد: مخفی نماند کہ دریں جز و زما ن شو ر ش اہل بدعت و طغیا ن بحدّے رسیدہ کہ در اکثر عبادات و عا دا ت و معا شرت و معا ملا ت سنت سنیّہ جنا ب افضل البریّا ت علیہ افضل الصلوۃ و التسلیما ت بانوا ع بدعا ت و منکرا ت مخلو ط گر دیدہ ہر چند ایں خلط قبیح در اکثر عبا دات و عا دا ت راہ یا فتہ ۔ اما در رسو م متعلقہ باموات انوا ع شر ک و بدعا ت بو جہے مترا کم گر دیدہ کہ از سنتِ سنیّہ بجز نامے باقی نما ندہ بنا بر یںفضا ئل مآب، کما لا ت اکتسا ب ،سلا لہ خا ندا نِ ار با ب معقول و منقو ل، نقا دہ دو د مانِ افاضل فحول، مشفقی مکر می مو لوی تفضل علی صا حب را خوا ہش تمیز فیما بین السنۃ و البدعۃ در رسوم مذ کور بہم رسید ،بنائً علیہ از بندہ ضعیف الرا جی ر حمۃ اللہ الجلیل ا حقر العباد محمد اسما عیل عفی عنہ استفسار ایں معنی فر مود ہ۔
پس بندہ ضعیف اجو بہ مسا ئل مستفسرہ را در ضمن چند اورا ق مفصل و مد لل گر دا نیدہ ، آ ن را بایضاح الحق الصریح فی احکام المیت و الضر یح مسمے نمودہ و آ ن را بر یک مقدمہ و دو با ب و یک خا تمہ مر تب ساخت۔ و ما تو فیقی ا لّا باللّہ ھو حسبی و نعم الوکیل
مقد مہ۔ در بیا ن حقیقت بد عت و حکم آ ں، و آ ن بر دو فصل ست:
فصل او ل در بیا ن حقیقتِ بدعت
با ید دا نست کہ لفظ بدعت کہ در حد یث شر یف مستعمل گر دیدہ ،معنی آن ہم از حد یث شر یف تحقیق با ید کر د زیرا کہ مثل مشہور است تصنیف را مصنف نیکو کند بیان۔ پس میگو ئیم کہ امام احمدؒ و ابو دا ؤدؒ و ترمذی ؒ و ابن ما جہ ؒ از عر با ض ؓ بن ساریہ نقل کر دہ اند:
قال صلّی بنا رسول اللّہ ﷺ ذا ت یوم، ثم اقبل علینا بوجھہ فوعظنا موعظۃً بلیغۃً ذرفت منھا العیون وجلت منھا القلوب فقال ر جل یا رسول اللّہ کان ھذہ موعظۃ مودعٍ فاوصینا فقال اوصیکم بتقوی اللّہ و السّمع و الطّاعۃ وان کان عبداً حبشیاً فانّہ من یعش منکم بعدی فسیری اختلافاً کثیراً فعلیکم بسنّتی و سنّۃ الخلفاء الرّا شدین المھدیّین تمسّکوا بھا وعضّوا علیھا بالنوا جذ وایّا کم و محد ثا ت ا لامور فانّ کلّ محد ثہٍ بدعٰ و کلّ بدعۃ ضلا لۃ.
بخاری و مسلم از حضرت عا ئشہ نقل کردہ اند:
قالت قال رسول اللہ ﷺ من ا حدث فی امرنا ھذا ما لیس منہ فھو ردّ ۔
و نیز بخاری و مسلم از انس ؓ بن ما لک نقل کردہ اند
قال جاء ثلاثۃ رھطٍ الی بیو ت ازوا ج النّبیّ ﷺ یسئلون عن عبادۃ النّبیّ ﷺ فلما ا خبروا کانھم تقالوھا فقا لوا و این نحن من النّبیّ ﷺ قد غفر لہ ما تقدم من ذنبہ و ما تأخّر فقال احدھم امّا انا فانی اصلّی ا للّیل ابداً و قال الآ خر انا ا صوم الد ھر ابداً ولا افطر وقال ا لآخر انا اعتزل النّساء فلا ا تزوج ابداً فجاء النّبیّ ﷺ الیھم فقال انتم الّذین قلتم کذا وکذا اما واللّہ انّی لاخشاکم للّہ و اتقاکم لہ لکنّی اصوم و افطر واصلّی و ارقد و اتزوج النّسا ء فمن رغب عن سنّتی فلیس منّی ۔ بخاری نمبر ۵۰۶۳
ہر چند ا حا دیث مر ویہ دریں با ب کثیر اند اما بر یں ا حا دیث ثلا ثہ در ایں مقا م اکتفا کردہ شد تا احادیث دیگر را بر آں قیاس توا ں کرد ۔ پس با ید دا نست کہ از ا حا دیث ثلا ثہ مرقو مہ چنا ں مستفاد گر دیدہ کہ بدعت بر دو و جہ می باشد
اول آ نکہ خود آں چیز فی نفسہ محد ث باشد و آں مفاد حد یث اول است۔
دو م ۔ آ نکہ در امر ما ثور چیزے از کمی و بیشی ما ہیا ت جدیدہ احدا ث کردہ باشد
بالجملہ امر ما ثورہ را بر وجہی ادا نما یند کہ برا ں و جہ ما ثور نیست و آ ن مفا د حد یثین آ خر ین است ۔ پس او ل را بدعت اصلیہ میگو یم و ثا نی را بدعت و صفیہ ۔ پس مفہو م ایں ہر دو قسم را در بحث ایضا ح با یدکر د
بحث او ل در تحقیق مفہوم بدعت اصلیہ،
با ید دا نست کہ تحقیق بدعت اصلیہ مو قوف است بر تحقیق مفہو م دو کلمہ از حد یث مسطور اول، مفہو م کلمہ محدثا ت و ثا نی مفہو م کلمہ امور ۔ اما تحقیق مفہو م کلمہ او لی پس با ید دا نست کہ لفظ احدا ث مستعمل میشو د بر استخرا ج چیز ے جد ید و متبا در ازاں در عر ف آ نست کہ خو د آن چیز در زما ن سا بق موجود نہ باشد و نہ نظیر آ ں، مثلاً دوختن قبائے نو و پختن نا ن تازہ و سا ختن شمشیر جد ید را اہل عر ف ا حدا ث لباس جد ید و طعا م جد ید و سلا ح جد ید نمی گو یند پس گو یا کہ و جود نظیر شئے در زما ن سا بق در حکم و جو د نفس آن شئے است ۔ پس اگر چہ نفس شیء جدید در زما ن سا بق حقیقۃً موجود نہ بو د اما حکماً مو جود بود نظیر خود، پس محدث ہما ن چیز است کہ در زما ن سابق نہ حقیقۃً مو جود باشد و نہ حکماً، زیرا کہ آ ن چہ در زما ن سا بق خود موجود با شد آں را از قبیل سنت حقیقیہ باید شمر د و آ نچہ نظیر او در آن زما ن مو جود باشد آ نرا از قبیل سنت حکمیہ، و دلیل بر آں آنست کہ قیاس در احکام مشروع ست بحکم کر یمہ فاعتبروا یا اولی الابصار،
و ا حدا ث ممنوع بحکم ا حا دیث مذ کورہ ۔ پس ا حدا ث غیر قیاس باشد و مراد از زما ن سا بق از ما نحن فیہ زما ن بر کت نشا ن جنا ب سید المر سلین علیہ الصلوۃ والسلام و زما ن خلفاء راشدین و صحا بہ معظمین و تا بعین ر ضوا ن اللہ علھم اجمعین ست ۔ پس محد ث ہما ں چیز ست کہ د ر آن از منہ متبر کہ نہ خودش بوجود آمدہ باشد و نہ نظیر آن ،زیرا کہ آنچہ خو دش یا نظیر او در زما ن آ نجنا ب خود موجود باشد آ ن را از قبیل سنت حکمیہ و دلیل بران آ ن ست کہ قیاس در احکام مشروع ست بحکم فاعتبروا یا اولی ا لابصار ۔
و ا حدا ث ممنوع بحکم ا حا دیث مذکورہ ، پس غیر قیاس شدہ و مراد او در زما ن سا بق ازما نحن فیہ زمان بر کت نشا ن جناب سید المر سلین علیہ الصلوۃ والسلام و زما ن خلفاء راشدین و صحا بہ معظمین و تا بعین رضوان اللہ علیھم اجمعین ست۔ پس محدث ہمان چیز است کہ در آ ن از منہ متبر کہ نہ خودش بو جود آ مدہ باشد و نہ نظیر آ ں ، زیرا کہ آ نچہ خو دش یا نظیر او در زما ن آ نجنا ب بو جود آ مدہ با شد آ ن را سنت اصلیہ با ید شمر د و آ نچہ خودش یا نظیر او در زما ن ثلا ثہ بو جود آ مدہ با شد ملحق با لسنہ و دلیل بریں آ نست کہ ما ممنوع ایم از اتبا ع محد ثا ت بحکم ایا کم و محد ثات الامور در حد یث مرقومۃ الصدر واقع گر دیدہ۔ ما موریم باتباع امور مسطورہ بحکم علیکم بسنّتی و سنّۃ الخلفاء الرّاشدین المھد ییّن کہ در ہما ں حد یث واقع گر دیدہ و بحکم آنچہ تر مذی از عبد اللہ بن عمر روا یت کر دہ :
قال قال رسول اللہ ﷺ لیأتینّ علی امّتی کما اتی علی بنی اسرائیل حذو النّعل بالنّعل حتّی ان کان منھم من اتی امّہ علانیۃً لکان فی امّتی من یّصنع ذلک و انّ بنی اسرا ئیل تفرّقوا علی ثنتین و سبعین فرقۃ و ستفترق امّتی علی ثلاث و سبعین ملّۃ کلّھم فی النّار الّا ملّۃ وا حدۃ، قالوا من ھی یا رسول اللّہ، قال ما انا علیہ و اصحابی
و نیز محد ثا ت ا لا مور شرّ ست بحکم شرّ الامور محدثاتھا کہ در حد یث مرقوم الصددر واقع گر دیدہ و قرو ن ثلا ثہ خیر اند بحکم آ نچہ بخاری و مسلم از عمرا ن بن حصین روا یت کردہ اند:
قال قال رسول اللہ ﷺ خیر امّتی قرنی ثمّ الّذین یلونھم ثمّ الّذین یلونھم ثمّ ان بعدھم قوماً یشھدون ولا یستشھدون و یخونو ن ولا یؤ تمنون و ینذرون ولا یوفون و یظھر فیھم السّمن ۔
پس محدثا ث غیر سنت اصلیہ و غیر ملحق با لسنہ با شد و مراد بو جود آ ن شیء یا نظیر او در زمان آ نجنا ب آ ن است کہ آ نجنا ب بآ ن عمل کردہ با شند یا امر فر مو دہ باشند و یا کسے دیگر در آ ں زما ن عمل کردہ با شند و آ نجنا ب باو جود اطلاع بر آ ن انکار نفر مو دہ با شند و دلیل بر آ ن آ نست کہ ہمہ اہل اسلام اجماع دارند برینکہ ہر سہ اقسا م مذ کور در سنت مند ر ج سے و مراد از و جود آ ں چیز یا نظیر او در قرون ثلا ثہ آ نست کہ در قر نے از قرو ن مذ کورہ بلا نکیر تعا مل بآ ں جا ری شد ہ باشد و بے رد و قدح روا ج یافتہ باشد نہ آ نکہ کسی او را بطر یق ند ر ت بعمل آ وردہ با شد یا رد و انکار بر فا علین آ ں اگر چہ جم غفیر با شند متو جہ شدہ باشد کہ امثا ل ایں امور اصلاً از محد ثا ت خا ر ج نیست و دلیل بر یں آ نست کہ مراد از کلمہ نادر حد یث ما انا علیہ و ا صحا بی ا خلاق و سیرت صحا بہ بحکم آ نچہ ر زین از ابن مسعود روا یت کر دہ ست :
انّہ قال من کان مستنا فلیستن بمن قد مات فانّ الحیّ لا یؤمن علیہ الفتنۃ و اولئک اصحاب محمد ﷺ کانوا افضل ھذہ الامّۃ و ابرّھا قلوباً و اعمقھا علماً و اقلّھا تکلفاً اختارھم اللّہ تعالی لصحبۃ نبیّہ و لاقامۃ دینہ فاعرفوا لھم فضلھم و ابتغوھم علی اثرھم و تمسّکو بھا ما استطعتم من اخلاقھم و سیرھم فا نھم کا نوا علی الھد ی المستقیم
و متبادر از لفظ سیرت کہ مضا ف بقو می با شد ہمیں ست کہ آن سیرت در ایشا ں مر و ج با شد نہ آنکہ کسی از ایشا ں بطریق ند رت بر آ ن سیرت باشد یا آ نکہ طعن و ملا متِ ایشاں بر صاحب آن سیرت متو جہ با شد، مثلاً خوردنِ گو شتِ خا م اہل عر ف سیرت اہل ہند نمی گو ئند ہر چند بعضے ازایشا ں بطر یق ند ر ت خوردہ باشند بخلا ف اہل حبش کہ خور دن گو شت مذ کور در ایشا ں مر و ج است، لہذا عا دت مذ کورہ در عر ف از سیرت ایشاں شمر دہ میشود ،و نیز بحکم آ نکہ لفظ اصحا بی جمع مکسّر ست و مضا ف بہ یا ئے متکلم کہ آ ن معرفہ است و جمع مکسّر مضا ف بسو ئے معرفہ مفید استغرا ق است بحکم آ نچہ بخا ری و مسلم از ابن مسعود در حد یث تعلیم تشھّد نقل کر دہ اند کہ پیغمبر خدا ﷺ فرمود :
فانّہ اذا قال ای کلمۃ : عباد اللّہ الصّالحین ، اصاب کلّ عبد صالح فی السّماء والارض ۔
پس ازیں حد یث مستفاد گر دیدہ کہ کلمہ عبا د اللہ مفید استغراق است ۔ پس کلمہ اصحا بی ہم مفید استغراق باشد و استغراق حقیقی در ما نحن فیہ بایں صورت متحقق خوا ہد شد کہ جمیع صحا بہ بر آ ن سیرت باشند و استغراق عر فی بایں و جہ خوا ہد شد کہ اکثر از ایشا ں بر آن با شند باقی سا کت از انکار و رد وہمیں معنی را روا ج میگو ئند و نیز از کلمہ خیر امتی قر نی کہ در حد یث سا بق واقع گر دیدہ ہمیں معنی مستفاد میگر دد و چہ از نسبت خیریت بسو ئے قر نی از قرو ن در عر ف ہمیں معنی متبادر میشود کہ رسو م مر و جہ آ ن قر ن خیر با شند نہ آ نکہ ہر فعل ہر فر دے از افراد آن قر ن خیر با شد ۔ مثلاً اگر کسے بگو ید کہ اہل شاہ جہان آ باد در زمان محمد شاہ بادشاہ مسرف بودند اہل عرف ازاں ہمیں معنی خوا ہند فہمید کہ رسو م مر و جہ ایشا ں در شادی و ما تم و مآ کل و ملا بس و مسا کن مشتمل بر اسراف بود گو کہ بعضے از ایشا ں بطر یق ند ر ت از رسو م مذ کورہ مجتنب با شند یا جم غفیر از دہا قین کہ سکو نت در بلدہ مذ کورہ ا ختیار با شد از رسو م مذ کور مجتنب با شند و بنا برآں اجتنا ب طعن و ملا مت در آ ن زما ن با یشا ں متو جہ شدہ با شد چنا نچہ کلمہ یظہر الکذ ب کہ در روا یت نسا ئی در حد یث مذ کور واقع گر دیدہ بر آں معنی دلا لت صریحہ میدارد اگر چہ ثم یو جد الکذ ب در مقا م ثم یظھر الکذ ب فر مو دہ اند ۔ پس ازیں کلمہ صریح مستفاد مے شود کہ امتیاز قرو ن ثلا ثہ از سا ئر قرو ن بعدم ظہور کذ ب است درا ں نہ بعد م تحقق آن و نیز بحکم فتوی رئیس العلماء شاہ عبد العزیز قد س سرہ کہ استمداد را بمعنی طلب دعا از اموا ت از جنس بدعا ت شمر دہ اند باو جود آ نچہ صا حب استیعا ب روا یت کر دہ کہ در زما ن حضرت عمر اعرا بی طلب دعا استسقاء از مزار مبا ر ک جناب رسا لت مآ ب ﷺ نمو دہ ۔پس با و جود تحقق ایں امر مذ کور در اں قر ن بنا بر آ نکہ مر و ج درا ن قر ن نگردیدہ از بد عا ت شمر دہ اند ۔ بالجملہ خلا صہ مفہو م محد ث این ست کہ ہر چیز ے کہ در زما ن بر کت نشا ن جناب رسا لت مآ ب ﷺ نہ خو د آ ن چیز بو جود آ مدہ باشد و نہ نظیر آ ن و در قرو ن ثلا ثہ نہ خود آ ن چیز بلا نکیر مروج گشتہ و نہ نظیر آ ن پس ہما ں چیز محد ث است و ایں معنی در ذہن محفو ظ با ید دا شت ہر جا کہ دریں اوراق لفظ محد ث مستعمل خوا ہد گر دید ہمیں معنی مراد خوا ہد بود۔
اما تحقق مفہو م کلمہ ثا نیہ یعنی لفظ امور، پس با ید دا نست کہ مراد از امور ایں مقا م امر دین است چنا نچہ کلمہ امر نا در حد یث من ا حد ث فی امرنا ھذا ما لیس منہ فھو ردّ برا ں دلا لت میدا رد ۔ زیرا کہ امر ے کہ مز ید اختصا ص با نبیاء علیھم السلام میدا رد امر دین است و نیز آنچہ مسلم از را فع بن خد یج نقل کردہ کہ پیغمبر ﷺ فر مودہ اند :
انّما انا بشر اذا امرتکم بشیئٍ من امر دینکم فخذو ہ بہ و اذا امرتکم بشیئٍ من رأئی فانّما انا بشر
دلا لت میدا رد بر ایں کہ اتبا ع سیرت سلف در غیر امر دین وا جب نیست پس ا حدا ث درا ں ممنوع نبا شد و حا لا نکہ محد ثا ت ا لا مور را شرّ فر مود اند، پس لا بد مراد از لفظ امور دریں مقام امر دین باشد و مراد از امر دین چیز یست کہ ا حکا م شا رع بدا ں متعلق میتوا ند شد بحکم اذا امرتکم بشیئٍ من امر دینکم فخذوہ بہ و امر دین بمعنی مذ کور باستقرار منحصر است در عقا ید حقہ و ا خلاق جمیلہ و مقا ما ت و حا لا ت و وا ردات قلبیہ و اقوا ل لسا نیہ و افعا ل جسما نیہ خوا ہ از جنس عبادا ت با شد خوا ہ از جنس عا دات خوا ہ از جنس معا ملا ت چہ امر شا رع متو جہ میشود با صلا ح انسا ن ظا ہراً و با طناً
پس اصلا ح ظا ہر او حا صل میشود با صلا ح عبادات و عا دا ت و معا ملا ت کہ مر جع آ ں ہمہ افعا ل و اقوا ل اختیار یہ است و اصلا ح با طن او حا صل میگر دد بتکمیل عقل و تحصیل عقا ید حقہ و تخلیہ قلب از ا خلاق ر زیلہ و تحلیہ آن با خلاق حمیدہ و تنویر آن بانوار مقامات عالیہ و واردات غیبیہ و حا لات قد سیہ و مراد از ا حکا م شا رع دریں مقا م ا حکا م سمعیہ ست یعنی احکا مے کہ بدو ن اعلام شا رع اطلاع براں متصور نیست و عقل محض را دراں مد خل نہ و دلیل بر یں آ نست کہ در شق ثا نی حد یث مسطور فر مو دندہ اند و اذا امرتکم بشیئٍ من را ئی پس معلوم شد کہ مرا د در شق اول کہ مقا بل اوست ہمیں است کہ را ئے را دراں دا خل نبا شد و ا حکا م سمعیہ بمعنی مسطور دو قسم است ۔ او ل آنکہ چیز ے را از امور مذ کور ہ طلب نما یند و بتحصیل آں تر غیب کنند و یا با جتنا ب ازاں امر فر ما یند و تنفیر ازاں بعمل آ رند بایں و جہ کہ فلاں عقیدہ از ضرور یا ت اصل دین ست یا مکملا ت آن یا از مضر ا ت اصل دین است یا منقصا ت آن مثلاً عقیدہ تو حید از ضرور یا ت اصل دین ست بحکم آ یا ت متوا ترہ و عقیدہ اثبا ت قدر از مکملا ت دین ست بحکم ا حا دیث متوا ترہ وعقیدہ شر ک و انکار قدر از مضرا ت اصل دین ست و منقصا ت آن بحکم آیا ت و ا حا دیث مذ کورہ یا باین و جہ کہ فلاں خلق محمود است شر عاً یا مذ مو م یعنی صا حب آ ن خلق محل نزو ل ر حمت حق ست یا مورد لعن او تعا لی مثلاً ر حیم القلب محل نز و ل ر حمت الہیہ است بحکم حد یث
الرّا حمون یر حمھم اللّہ ۔۔ الخ کہ درمشکوۃ است ۔ و قا سی القلب مو رد لعن بحکم حد یث انّ ابعد النّاس من اللّہ القلب القاسی کہ در مشکوۃ واقع است۔ یا با یں و جہ کہ فلاں مقا م مو جب حصو ل قرب حضرت حق است یا مو ر ثِ بعد از آنحضرت یعنی موجب از یادِ و جا ہت عند اللہ است یا مور ث عدم مبا لا ت آ نجنا ب بہ نسبتِ صا حب آں مقا م، مثلاً متو کل صا حب و جا ہت ست عند اللہ بحکم کر یمہ و من یتو کّل علی اللّہ فھو حسبہ ۔ و بحکم حد یث : یدخل الجنّۃ من امّتی سبعون الفاً بغیر حسا ب منھم الّذ ین لا یسترقون ولا یتطیّرو ن و ھم علی ر بّھم یتوکّلون کہ در مشکوۃ واقع است و حر یص بر تتبع اسبا ب مو ہو مہ محقر و مہان بحکم حد یث من اتّبع قلبہ الشّعب کلّھا لم یبال اللّہ بایّ وادٍ اھلکہ کہ در مشکوہ واقع است یا با یں وجہ کہ فلان وارد جا لب ر ضا ئے حضرت حق است یا با عث سخط او تعا لی مثلاً تفر دیکہ عبارت از انقطاع علا ئق ما سوی اللہ است در با ب مو دت و محبت جالب ر ضا ئے حق است بحکم کر یمہ :
لا تجد قوماً یؤمنو ن باللّہ و الیوم الآخر یوادون من حاد اللّہ و رسولہ و لو کانوا آ باء ھم او ابناء ھم او اخوا نھم او عشیرتھم ۔ اولئک کتب فی قلوبھم ا لایمان و ایّدھم بروح مّنہ و یدخلھم جنّات تجری من تحتھا الانھار خالدین فیھا رضی اللّہ عنھم و رضوا عنہ
و موالات اعداء حضرت حق باعث سخط او تعالی بحکم کر یمہ :
و تری کثیر مّنھم یتولون الّذ ین کفروا لبئس ما قدّمت لھم انفسھم ان سخط اللّہ علیھم
یا بایں وجہ کہ فلاں حال متتبع حصول تو جہ خا ص است از جناب او تعالی یا مستلزم انقطاع آن مثلاً حال توبہ متتبع حصول تو جہ خا ص است از جنا ب او تعالی بحکم حد یث :
اللّہ اشدّ فرحاً بتوبۃ عبدہ حین یتوب الیہ من احدکم کان راحلتہ بارضٍ فلاتٍ فانفلتت منہ وعلیھا طعامہ و شرا بہ فائیس منھا فا تی شجرۃ فاضطجع فی ظلّھا و ا ئِیس من راحلتہ فبینما ھو کذلک اذ ھو بھا قائمۃ عندہ فاخذ بخطامھا ثمّ قال من شدّۃ الفر ح اللھم انت عبدی و انا ربّک ، اخطأمن شدّۃ الفر ح
کہ در مشکوہ واقع شدہ است و مدا ہنت فی الدین کہ ملقب بصلح کل است مستلز م انقطاع تو جہ حضرت حق بحکم حد یث:
قال رسول اللہ ﷺ اوحی اللّہ الی جبریل ان اقلب بلد کذا و کذا باھلھا فقال یا رب انّ فیھم عبدک فلانا لم یعصیک طرفۃ عینٍ قال فقال اقلب علیہ و علیھم فان وجھہ لم یتغیر فی ساعۃ
کہ در مشکوۃ واقع است، یا بایں وجہ کہ فلاں عبادت سبب علو درجات جنت است یا فلاں معصیت علت سقوط در در کات نار۔ مثلاً جہاد سبب علو در جا ت جنت است بحکم کر یمہ وفضل اللّہ المجاھدین علی القاعدین اجراً عظیما درجات منہ
و قتل مو من علت سقوط در در کات نار بحکم کر یمہ:
و من یّقتل مؤمناً متعمداً فجزا ؤ ہ جھنم خالداً فیھا ۔
یا باین و جہ کہ فلاں عا دت عند اللہ مستحسن است و فلا ن مستہجن مثلا مرا عا ت عدد وتر در استعما ل خوشبو و امثال آ ن مستحسن است بحکم حد یث :
و من استجمر فلیوتر من فعل فقد ا حسن و من لا فلا حر ج
کہ در مشکوۃ واقع است و خوردن بدست چپ مستہجن بحکم حدیث :
لا یأکل ا حدکم بشمالہ فانّ الشّیطا ن یأکل بشمالہ
یا بایں و جہ کہ فلاں معا ملہ نا فع ست در معاد یا مضر مثلاً معا ملہ تجا رت بصدق و اما نت نا فع است در معاد بحکم حد یث :
التاجر الصّادق ا لامین مع النّبیّین و الصّدّیقین و الشّھداء و الصّالحین
و معا ملہ ربوا مضر در معاد بحکم کر یمہ :
الّذین یأکلون الرّبوا لا یقومون الّا کما یقوم الّذی یتخبّطہ الشّیطان من المسّ
و دیگر عبا را ت شا رع را کہ در با ب تر غیبا ت و تر ھیبا ت ا خر و یہ مستعمل مے گردد بر عبارا ت مسطورہ قیاس با ید کرد و مستفادِ ہمہ عبارا ت مستعملہ دریں با ب بہمیں مضمو ن را جع میگر دد کہ فلاں امر از امور مذ کورہ در معاد نا فع است یا ضار ۔ پس مجر د تحقیق اینکہ فلاں مسئلہ در نفس ا لا مر حق است یا مذ مو م یا اینکہ فلاں مقا م یا وارد یا حا ل مو ر ث کما ل نفسا نی است یا نقصا ن آ ن، یا اینکہ فلاں عبا دت یا عا دت یا معا ملہ مشتمل بر مصا لح دنیویہ است یا بر مضار آن و امثال آن از تحقیقات و تدقیقات کہ بغرضے از اغراض اخر و یہ تعلق نمیدارد از ما نحن فیہ یعنی مبا حث ا حکا م مذ کورہ خارج است واحکا م مذ کورہ را احکا م تکلیفی مے نامند ۔
قسم ثا نی آنکہ چیزیرا رکن عبا دتے از عبادات یا معا ملت از معاملات قرار دہند یا از شروط لوازم اوشمارند یا از ہیئت مکملہ او تعین فرمائند و ایں قسم را احکا م وضعی مے نامندکہ تفصیل آن انشاءاللہ تعالی عنقریب در بحث ثانی مذ کور خواہد شد ۔
پس مراد از امر دین دریں مقا م ہمیں حکم سمعی است اعم از اینکہ حکم تکلیفی با شد یا حکم وصفی۔ پس خلاصہ مفہو م بدعت اصلیہ چنیں باشد کہ ہر عقیدہ و مقامے و حالے و وار دے و عبا د تے و عا د تے و معا ملہ کہ محد ث با شد بمعنی مذ کور و صا حبش آن رانا فع در معاد فہمیدہ در تحصیل آن سعی نمائد یا مضر در آن دانستہ ازاں اجتنا ب در زد یا از ار کا ن و شروط و لوازم عبادتی یا معاملہ قرار دا دہ بعمل آ رد یا از منا فا ت آں شمر دہ ازاں اجتنا ب درزد ۔ پس آن را بدعت اصلیہ میگویم پس از کلمہ محدثات الامور کہ در حدیث اول از احادیث ثلاثہ مر قومۃ الصدر واقع گر دید مراد ہمیں معنی است۔
تبصرہ کریں