پس ہر چند ایں ہر دو قسم در کارخانۂ سلطنت مندرج است اما قسم اول را بہ نسبت قسم ثانی مرتبتے ہست کہ بر ہیچ یکے از عقلاء پوشیدہ نیست۔ مثلاً ہر کس را از آحاد سپاہیان و رعایا احکام مندرجۂ فرامین را تحقیق باید کرد و در جمیع جنود، اضلاع و اقالیم تشہیر باید نمود و در ہر جماعت و گذر اشتہارات بر سر چوبے بلند تعلیق باید کرد و در ہر کوچہ و بازار بزبان منادیان بآواز بلند اعلان باید کرد و در محفل و مجلس ذکر آن باید ساخت و ہر کاتب و امّی را تفتیش آن باید نمود۔ اگر خود زباندان است فبہا و الا زباندانی دیگر ہر کہ بدست آید بے تعیین احدے تحقیق باید کرد و ہرگز بر تحصیل زباندانی موقوف نباید داشت۔ و ہر کس و ناکس را از سپاہیان و آحاد رعایا تمیز امیر عسکر خود از سایر امرائے عساکر و رئیس جماعت خود از سایر رؤساء جماعات و ناظم ضلع از سایر ناظمان اضلاع و فوجدار بلدہ خود از سایر فوجداران بلاد و گذربانان محلہ خود از سایر گذربانان محلات لازم آمد، و التزام اطاعت حاکم خود بالتعیین در جمیع احکام متعلقۂ حکومت، نہ آنکہ در بعضے احکام مذکورہ اطاعت حاکمی نمایند و در بعضے دیگر اطاعت حاکمے دیگر، و اظہار انتساب خود (بحاکم خود۔ یہ الفاظ نسخۂ اشرفیہ میں نہیں۔ بہاء) بخصوصیت در مقام حاجت، خواہ باقرار لسان باشد کہ از جماعت فلانیم نہ از جماعت فلانے، یا از گذرِ فلانیم نہ از گذرِ فلانے، خواہ بکتابت قلم در کواغذِ معاملات، خواہ باظہار شعار آن جماعت مخصوصہ در لباس، بحیثیتے کہ از سایر جماعات امتیاز حاصل شود، ہمہ از ارکان انسلاک خود در سلک ملازمان بادشاہ و رعایائے سلطانیہ، و ہمچنیں تعیین عساکر بتعداد اشخاص و تعیین اضلاع و محلات بتحدید حدود کہ ایں قدر اشخاص از منتسبان فلاں امیر اند و ایں قدر از منتسبان فلاں، و از ایں مقام تا بفلاں مقام از متعلقات فلان است و از ایں مقام تا بفلاں مقام از متعلقات فلاں، ہمہ از ارکان نظم و نسق سلطنت است، بخلاف قسم ثانی کہ
ہر کس را از عوام سپاہیان و آحاد رعایا تحقیق کردن احکام مستنبطۂ عقلاء و مصالح معینۂ مدبرین و لطائف و محاورات منشیان دفاتر و وقائعنگاران ضرور نیست، و تشہیر امور مسطورہ در جماعات جنود و مجامع امصار و معلق ساختن دفاتر مذکورہ در ہر گذر بطریق اشتہار و منادی کردن آن در کوچہ و بازار و تذکرۂ آن در محفل و مجلس و افتادن بر واقف و ناآواقف در پئے تفتیش آن تابع است از محافظت آئین سلطنت، بلکہ اگر باوجود عقل و فطانت تعمداً ایں امر ازو صادر گردد اغلب کہ جرمے باو عائد گردد و نوعے از بغی باو منسوب شود، و الا بکمال حماقت و سفاہت متہم خواہد گردید۔ و ہمچنیں تعیین شخصے معین از طرف خود بدون تعیین حکام از چوبداران و ہرکارہا کہ اگر فرمان سلطانی بمعرفت او رسد قبول باید کرد، و اگر بمعرفت غیر او از ہرکارہائے معتبرین برسد قبول نباید کرد، یا تعیین شخصے از عقلاء فاہمین و ماہرین و مدبرین کہ احکام مستنبطۂ او یا مصالح نافع مستخرجۂ او باید شنید، و احکام و مصالح دیگرے اگرچہ از جنس عقلاء و مدبرین باشد نباید شنید، و اگر احیاناً از بعضے عقلاء و مدبرین عندالحاجت حکمے از احکام مستنبطۂ او و مصلحتے از مصالح مستخرجۂ او استفسار نمودہ، آن را بعمل آورد، پس بار دیگر از کسے دیگر استفسار ننماید و بر آن عمل نکند، بلکہ دائماً خود را از منتسبان ہماں شخص اول شمارد، و در ہر محفل و مجلس اظہار انتساب خود باد و نفی انتساب بغیر او لازم نماید، و ہر گاہ کہ نام و نسب خود را در کواغذ معاملات بنویسند، ایں نسبت را ہم دراں مندرج سازد، مثلاً بایں وضع بنویسد: منکہ فلاں ابن فلاں ملازم حضور والا منسلک در رسالۂ فلاں ام، و در برابر آن این ہم بنویسد: تربیت یافتۂ فلاں کہ در مقدمات خود بر مشورہ و مصلحت فلانے عمل مےنمایم، و امثال ایں امور ہمہ مبنے بر بلاہت و نادانی است۔ بالجملہ التزام اتباع شخصے معین از عقلاء و مدبرین در باب اخذ احکام استنباطیہ و مصالح نافع از ارکان انسلاک کسے در سلک متعلقان بادشاہ نیست۔ ہمیں قدر ضروری است کہ ہر گاہ بسوئے چیزے از احکام و مصالح مذکورہ حاجتے پیش آید، از عاقلے و مدبرے کہ بدست آید تفتیش آن نماید، اما از اول ہمت بستن بر آنکہ اگر حاجتے بسوئے امور مذکورہ مرا پیش خواہد آمد، از فلانی بالخصوص یا از کسے از ایشاں بالعموم خواہد پرسید، پس اصلاً از ضروریات انسلاک مذکورہ نیست، و اما تحصیل انتساب خود بشخصے معین از ایشان و اظہار اختصاص قولاً و فعلاً و اہتمام بامتیاز خود از منتسبان دیگران، پس سفاہت در سفاہت است، و اگر ایں دعوی با او منضم گردد کہ رعایت اختصاص مذکور از احکام مندرجۂ آئین سلطانی و فرامین بادشاہ است، دریں صورت اظہار اختصاص مذکور از اقبح جرائم شمردہ خواہد شد۔ و اگر ہوشیار منصف دریں مقام تأمل عمیق فرماید، البتہ بر او واضح خواہد گردید کہ اوامر عقلاء و مدبرین در حق آحاد الناس اصلاً واجبالاطاعت نیست، بلکہ طریق آن اینست کہ ایشاں امراء را بر آں آگاہ سازند، و آن امراء اگر مناسب وقت دانند، آں را در عوام الناس بوجہے از وجوہ اجراء کنند۔ پس بایں طریق احکام مذکورہ بہ نسبت عوام الناس در ایام امارت آن امیر واجبالاطاعت میگردد۔ و چون ایں تمثیل ممہد شد، پس باید دانست کہ حضرتِ مالک علیالاطلاق و ملک بالاستحقاق جلت قدرتہ، بنا بر نظم و نسق ملت حق، دو کارخانۂ عظیم قائم فرمودہ۔ اول آنست کہ مدار شیوع ملت بر آنست، و آن کارخانہ است کہ بایشاں ملکیہ تعلق دارد، یعنی تکلیف بندگان خود بسوئے اطاعت خود بطریق جبر و الزام کہ چار و ناچار آن را قبول باید کرد، و طوعاً و کرهاً ربقۂ اطاعت در گردن خود باید انداخت، و مرکز ایں کارخانہ منصب رسالت است، و فروع آن مناصب اولیالامر است از خلفاء راشدین و آئمہ عادلین و امرائے جنود مجاہدین و قضاۃ امصار مسلمین و نواب ایشان از مصدقین و محتسبین۔ پس فرمان عالیشان یعنی قرآن واضحالبیان و پروانہجات علیہ و اشتہارات جلیلہ از احادیث قدسیہ، اولاً بسوئے رسول مقبول خود وحی فرمود، و قوانین و آئین بنا بر ایضاح مضامین فرامین کہ مسمی بسنت نبویہ است، در دل ہدایتمنزل او الہام نمود، و ثانیاً بمساعی نائبین مذکورین در ہمہ اقطار و اکناف عالم شائع و ذائع گردانید، و ہمہ بندگان خود را باطاعت او و نوابان او جبراً مکلف گردانید، یعنی ہر کہ گردن خود را در اطاعت بنہد، در دنیا مأمون و در عقبی از اہل نجات معدود است، و ہر کہ گردنکشی نماید، در دنیا مباحالدم و در عقبی مطرود، و ہمہ اعمال او باطل و مساعی او مردود، و بنائً علیہ جہاد کفار و قتال بغاۃ و قتل مرتدین و اقامت حدود و تعزیرات بر فساق و امثال آن از احکام سیاست از عمدۂ ارکان دین شمردہ شد۔ و کارخانۂ ثانی بمشابہ متممات اول و مکملات اوست۔و آں کارخانہ است کہ بشان ربوبیت تعلق دارد، یعنی مہیا کردن اموریکہ بندگان را در باب امتثال احکام الٰہیہ و اتباع سنت نبویہ بآں احتیاج پیش مےآید، و مرکز ایں کارخانہ منصب حکومت است، و فروع آں مناصب علماء و اولیاء است از قرّاء و محدثین کہ احکام الٰہیہ و احادیث نبویہ بجمیع امت میرسانند، و مجتہدین شریعت کہ احکام قیاسیہ استنباط مےنمایند، و شیوخ طریقت کہ بنا بر نظر بمصالح وقت تدبیرے برائے اجراء سنت استخراج مےفرمایند، و آئمۂ لغت و تفسیر و عربیت کہ نکاتِ محاورات و قوانین زباندانی ایضاح مےنمایند، و واضعین کتب فقہ و جامعین فتاوی و مصنفین رسائل سلوک و مؤلفین کتب عربیہ کہ احکام مجتہدین و تخریجات مقلدین و کلمات مشائخ و اقوال علماء عربیہ را مرتب کردہ در دفاتر مبسوطہ محرر مےنمایند۔
پس اول را کمال خلافت و امامت میگویند و ثانی را کمال علم و ولایت۔ و ہر چند منشائے ایں ہر دو کمال توجہ عنایت الٰہیہ است بہ تربیت بندگان خود، و مہبط اصلی آں ہر دو قلوب انبیاء است علیہم الصلاۃ والسلام، و اما اول نورے است قویالاشراق کہ از آفتاب سلطنت الٰہیہ بر مرآتِ رسالت پرتو انداختہ، و ازاں بطریق انعکاس تمام عالم را فرا گرفتہ، و شب کفر و فساد را ابتلاءِ شئے گردانیدہ، و روز اسلام و نظام دارین را جلوہگر نمودہ۔
و ثانی آب زلال است کہ از ابر ربوبیت باریدہ، و از فوارۂ حکمت انبیاء جوش زدہ، و ازاں بحیاض قلوب خواص مجتمع شدہ، و بکام تشنگان آب طلب بحسب مدارج ایشاں رسیدہ۔
پس لابد مرتبۂ اول را بر ثانی ملحوظ باید داشت، و اہتمام کہ باول باید کردہ بہ ثانی نباید گماشت۔ مثلاً ہر فردے را از افراد انسان، خواہ عالم باشد، خواہ جاہل، خواہ عاقل باشد، خواہ سفیہہ، خواہ کاتب باشد، خواہ امّی، تفتیش مضامین ظاہر کتاب و سنت و تحقیق آن، خواہ بفکر خود، خواہ باستفسار آن از دیگرے، لازم آمد، و التزام اطاعت انبیاء و اولیالامر بالتعیین از اول امر بر جمیع امت واجب شدہ، و مجاہرۃً بانتساب خود بایشاں ضرور افتاد، و احتراز از تشبیہہ بکفار و اختلاط مبتدعین و مشارکت بغاۃ از ارکان دین شمردہ شد، و اشاعت ظاہر کتاب و سنت بسیف و سنان و مناظرہ و بیان و تشہیر آن در جمیع قری و بلدان از ارکان دین معدود شد، و تعیین وعاظ کہ در جمیع مجامع و مساجد بر سر منابر بآواز بلند بسوئے او دعوت نمایند، و تعیین محتسبین کہ در ہر کوچہ و بازار بجبر و قہر بسوئے آن کشند، از افضل عبادات معدود کردہ شد، بخلاف۔
قسم ثانی کہ ہر کس را تحقیق احکام قیاسیہ و اشغال صوفیہ و قوانین عربیہ ضرور نیست، و ارادت و تقلید شخصی معین از مجتہدین و مشائخ در ارکان دین نہ (یہ، نہ، کا لفظ نسخہ نمبر ایک یعنی ۱۳۰۱ھ میں نہیں ہے، نسخہ نمبر ۲ یعنی اشرفیہ میں ہے، اور مولانا بٹالوی نے بھی فارسی نسخہ کے ص ۴۵، ۴۶ و غیرہ سے جو عبارت نقل کی ہے، اس میں بھی نہ کا لفظ موجود ہے۔ بہاء)، بلکہ ہمیں قدر کافی است کہ وقتے کہ حاجتے پیش آید از کسی از ایشاں استفسار کردہ شود، نہ آنکہ ارادۂ (و، نسخہ نمبر ۲ یعنی اشرفیہ میں ہے۔ بہاء) تقلید ہم (نسخہ نمبر ۲ میں اہم کا لفظ ہے۔ بہاء) مثل ایمان بالانبیاء از ارکان دین شمردہ شود، و لقب حنفی و قادری بمشابہ لقب مسلمان و سنی اظہار کردہ شود، و امتیاز از شافعیان و چشتیان مثل امتیاز از کفار و روافض از لوازم تدین شمردہ شود، و انتقال را از مذہبی بمذہبے یا طریقہ بہ طریقہ بمثل ارتداد و ابتداع و بغی موجب قتل و ہتک معدود کردہ شود، یا دعویٰ اجتہاد و ولایت را مثل دعویٰ نبوت یا دعویٰ امامت بطریق بغی بر امام حق باعث قتال و اہانت قرار دادہ شود۔
اما نمیبینی کہ باطاعت قاضی جبر کردن میرسد، نہ براطاعت مجتہد، کہ رد حکم قاضی واحد قاضی دیگر را ہم نمیرسد، چہ جائے آحاد رعایا را بخلاف حکم مجتہد کہ بر ہر کسی قبول آن واجب نیست، لا سیما وقتیکہ آنکس خود مجتہد باشد کہ او را تقلید مجتہد اول اصلاً جائز نیست، و بغی بر امام حق اگرچہ آن باغی لیاقت امامت داشتہ باشد اصلاً جائز نیست، بخلاف دعویٰ اجتہاد کہ وقتیکہ ملکہ اجتہاد حاصل شود، لابد دعویٰ اجتہاد باید کرد و تقلید را از گردن خود دور باید انداخت۔
بالجملہ غرض از ایں کلام آنکہ اشتغال بہ تفتیش ظاہر کتاب و سنت و تعلم و تعلیم آن، خواہ بخواندن باشد، خواہ باستماع مضامین آن، و سعی در اشاعت آن از جنس اکل و شرب و لباس است کہ مدار زندگانی بر آنست، و اشتغال باحکام فقہیہ معتبرہ و اشغال صوفیہ نافعہ از قبیل مداوات و معالجہ است کہ عند الضرورت بقدر حاجت بعمل آرند، و بعد از آن بکار اصلی خود مشغول باشند، و عنوان و شعار خود محمدیہ خالصہ و تسنن قدیم باید داشت، نہ تمذہب بمذہب خاص و انسلاک در طریقہ مخصوصہ، بلکہ مذاہب و طرق را مثل دکاکین عطارین باید شمرد، و خود را از منسلکان جند محمدی۔ پس چنانکہ سپاہیان را عنوان سپہگری شعار است، و اعلاءِ کلمۂ سلطانی کاروبار، و وقتے کہ بر دوائے محتاج میشوند، از ہر دکانے کہ بدست آید میگیرند و بقدر حاجت بعمل مےآرند، و باقی را برائے وقت ضرورت نگاہ میدارند، و کاروبار خود مشغول میباشند۔ ہمچنیں محمدیت خالصہ را شعار خود باید کرد، و اقامت ظاہر سنت را کاروبار خود باید داشت، و احکام فقہیہ صحیحہ را و اشغال صوفیہ معتبرہ را کہ خالی از شوب فساد و بدعت باشد، بقدر حاجت استعمال باید کرد، و زائد از حاجت بآں توغل نباید کرد۔
تبصرہ کریں