فصل چہارم در بیان اشرا ک فی العبادات
با ید فہمید کہ تعظیما تے کہ برا ئے حق تعا لی مقرر کردہ اند آ ں را عبادت مے گو یند اگر آ ں تعظیم را شارع مقرر فر مود۔ اگر جماعت دیگر مقرر کر دہ با شد ملحق بعبا دت مے نا مند ۔ پس تعظیمے کہ خدا تعالی را بجا مے آرند بہ مخلوق نبا ید کر د کہ مے فر ما ید و لا تجعلوا للّہ انداداً وّ انتم تعلمون (البقرہ) ۔ پس مگر دا نید برا ئے خدا تعا لی ہمسرا ن در عمل با و جو دیکہ شما مے دا نید کہ کسے ہمسر خدا ئے تعا لی نیست ۔ یعنی شما یاں در عقیدہ خود کسے را بمر تبہ خدا نمے دا نید ۔ لیکن در تعظیما ت برا بر مے کنید از وقت آ دم تا ایں دم بایں طور کا فرے پیدا نشدہ کہ دو خدا گفتہ باشد یا کسے مخلوق را در مر تبہ برا بر خدا ئے تعا لی دا نستہ با شد در علم خود لیکن ہمیں قدر مے دا نند کہ بز ر گان را بسبب قر ب در کار خا نہ الہی د خلے است و و بسبب کثر ت ریا ضت اند کہ از صفات باری تعالی در ایناں پیدا گشتہ مثلاً پرورد گار اگر بیشمار پیدا مے توا ند کردایں بز ر گان اگر خوا ہند یک دو شخص را پسر بخشندہ و اگر پروردگار تمام عا لم زمین را مقہور و معذ ب توا ند کرد ، ایں بزر گا ن کسے را بخد مت شان بے ادبی کند البتہ چیزے ضرر رسا نیدن مے توا نند چوں باعتقاد مر د ماں ایں ظن فاسد مستقر شدہ است ہمیں بہمیں سبب تعظیما ت بز ر گان خا ر ج از حد بجامے آ رند و از تحصیل ر ضا ئے ایشا ں بسیار سعی مے نما ئندہ و ہمیں صورت شر ک باللہ کہ آ نرا مردود کردہ اند انّ اللّہ لا یغفر ان یّشرک بہ و یغفر ما دون ذلک لمن یّشاء ( النساء ) بے شک خدا تعا لی نمے بخشند آ ں را کہ شر یک کند بخدا و مے بخشند کمتر ازیں ہر کس را کہ مے خوا ہد ۔ کہ بہ تعظیم خدا دیگر ے را شریک کند با ید کہ دست افسوس بر سر زند و امید نجا ت آ خر ت از دل رہاسا زد ۔ تعظیماتے کہ در شر ع برا ئے خدا ست یعنی عبادتے ہر چند کہ بسیار است اما دو چار ازاں بیا ن مے کنم تا دیگرا ں را بر وے قیاس نما یند۔
ازانجملہ است ارکان صلوۃ کہ برا ئے دیگراں نبا ید کرد کسے کہ غیر اللہ را سجدہ کند کا فر گر دد ، کہ فرماید و اسجدوا للّہ الّذی خلقھنّ ان کنتم ایّاہ تعبدون ( حم سجدہ) و سجدہ کنید برائے خدا کہ پیدا کردہ است آ نہا را اگر ہستید شما کہ ہموں خدا را عبادت مے کنید و ارکعوا مع الرّا کعین ( بقرہ) و ر کو ع کنید با ر کوع کنند گا ن ۔ ہر کہ پیش غیر خدا ر کوع کر د یعنی بصفت ر کوع قد را تعظیماً خم کرد بشر ک افتاد و قوموا للّہ قا نتین ، ( بقرہ ) و ایستادہ شو ید برا ئے خدا فر مانبر دار۔ یعنی دست بستہ و با ادب بر پا استا دن پیش غیر خدا شر ک است و حیث ما کنتم تو لوا و جو ھکم شطرہ ( البقرہ) و ہر جا کہ با شید شما پس بگر دا نید رو ئے خود را بطرف خا نہ کعبہ ۔ پس وقت عبادت رو ئے گر دا نیدن و متو جہ شد ن بسو ئے قبر بز ر گا ن تعظیماً سوا ئے بیت اللہ شر ک است
و ہم چنیں است دعا کر دن از غیر اللہ کہ مے فر ما ید و من اضلّ ممّن یدعوا من دون اللّہ من لّا یستجیب لہ الی یوم القیامۃ و ھم عن دعائھم غافلون( ا حقا ف:۵ ) کدا م گمرا ہ تر است ازاں کسا نیکہ ندا مے کند سوا ئے خدا آ ں شخص را کہ قبو ل نخوا ہد کرد او را و آنہا کہ از ندا کر دنش غا فل اند۔ یعنی ازیں قو م زیادہ تر گمرا ہے نیست کہ مر د گا ن یا دیگر غیر اللہ را ندا مے کنند و ایشاں ہر گز جوا ب ایں گمرا ہاں نمے دہند مے دا نند کہ ایشاں مے شنو ند بلکہ ایشا ن بے خبر انند از ندا کر دن و فر یاد بر آ وردن ایں گمرا ہاں۔
مر د ما نیکہ مے گو یند یا رسو ل اللہ ، و یا علی و یا غو ث ا لاعظم و یا حسین و یا فا طمہ و اے خوا جہ و یا پیر احوا ل خود را ازیں آ یہ کر یمہ ملا حظہ فر ما نید انک لا تسمع الموتی ولا تسمع الصّمّ الدّعا ( النمل ) بیشک تو شنوا نمے کنی مر دہ را و شنوا نمے کنی کرّ را ۔ یعنی در با ب شنید ن مر دہ و کرّ برا بر است و ما انت بمسمعٍ من فی القبور( فا طر) ۔ نیستی تو اے محمد ! ﷺ شنوا کنندہ آ ن شخص را کہ در قبر است۔و قر آ ن شریف را اگر برا ئے خدا خوا نند عبادت است و اگربرا ئے رضا مندی و تقر ب غیر اللہ بخوا نند شر ک است۔روزہ کہ از اعظم عبادت است اگر برا ئے غیر اللہ گیر ند خواہ تمام روزہ خواہ نیم روزہ کا فر مطلق خوا ہند شد ۔ ار کا ن حج کہ از اعظم عبادت است اگر بجا ئے دیگر ادا نما ید کفر است صریح با ید کہ گرد قبرے یا خا نہ سوا ئے خا نہ کعبہ نگر دند کہ مے فرماید و لیطوّفوا بالبیت العتیق ( الحج ) با ید کہ طوا ف کنند باین خا نہ قدیم و در میا ن در مکا ن سوا ئے صفا و مروہ نبا ید و جا نورے را سوا ئے خدا تعا لی برا ئے دیگر ذبح نبا ید کرد است سر ترا شیدن و صورت زائراں نمو دن و دیگر ار کا ن حج نیز برین قیاس با ید کرد۔و بہترین طاعات زکوۃ است و انفاق فی سبیل اللہ نقد و جنس و باطعا م اگر بنام مرد گا ن و نیاز بزر گا ن یا جن و پری و ملا ئکہ یا دیگر غیر اللہ با شد شر ک است و خوردن آ ں طعا م نا جا ئز قا ل اللہ تعا لی حرّ مت علیکم المیتۃ و الدّم و لحم الخنز یر و ما اھلّ لغیر اللّہ بہ ( الما ئدہ ) حرا م کردہ شد بر شما یاں مردہ و خو ن و گوشت خو ک و ہر چیز کہ آ واز کردہ شد برا ئے غیر خدا بہ آ ں چیز ۔ مثالش آ نکہ در حضور بادشاہ رعیتے نذر پیش غلام بادشاہ برو بآ نکہ بادشاہ خود مو جود است ۔ پس لابد آ ں رعیت بمعر ض عتا ب سلطا نی ہمی افتد نذ ر ش را نیز بر خا ک ذلت مے اندازد و اگر آ ں غلام قبو ل کردہ باشد آ ن ہم محل غضب مے در آ ید و اگر انکار کردہ باشد نقصا ن باو نمے رسید ۔ پس آ ں نذر را کہ بر خا ک مذ لت افتادہ است شخصے دیگر قصد گر فتن نما ید ۔ لا بد بمقا م غضب سلطا نی در آ ید ۔ پس ظا ہر شد کہ باو جود حا ضر بو دن آ ں ملک حقیقی اگر نقدے یا طعا مے نذر غیر اللہ بنماید ۔۔۔۔ گر فتن و خوردن آ ں نا جا ئز بود ۔ دریں جزو زما ن اکثر مر د ماں قر آ ن برا ئے تقرب مردگان میخوا نند و طعا م نذر بز ر گان مے دہند و نقد بنام غیر اللہ مے دہند چنا نکہ ایں جملہ عبادت موحداں محض برا ئے خدا مے کنند۔
چو ں مر د ماں سوا ل مے کنند کہ چرا مر تکب ایں امر شر ک عظیم مے شود ۔ عوا م الناس جوا ب ہائے بیہودہ و کلمات جہا لت برزبا ن مے آ رند و میگو یند بل نتّبع ما الفینا علیہ آباء نا (البقرہ) کلام شما قبو ل نکنیم بلکہ عمل مے کنیم و پیروی مے نما یم آ ں چیزے را کہ جمع یا فتہ ایم براں پدرانِ خود را ۔ یعنی از گفتہ شما رسو م جدو پدر نمے گزاریم۔ مر د ما نیکہ سا بق مر تکب ایں امور شدہ اند ہیچ مصلحتے فہمیدہ باشند ۔ بجوا ب ایشاں خدا ئے عز و جل مے فر ما ید او لو کا ن آ با ء ھم لا یعقلون شیئاً وّلا یھتدون ( بقرہ ) بگو اگر آ با ئے شما با شند کہ فہم نمے کر دند چیز ے را و ہدایت نیافتہ با شند ۔ بسو ئے تو حید چہ جا ئے تعجب است ، یعنی فقط روا ج آ باء شما برا ئے محمود بودن آ ں عمل دلیل نیست ۔ تعجب نہ کند در گمرا ہی پدراں خود اگر چہ بظا ہر دلق در بر داشتہ با شند
و بعضے مر د ماں کہ روز چند کتا ب بینی کردہ اند حیلھا شر عی اظہار مے نما یند کہ ما قر آ ن برا ئے بزرگان نمے خوا نیم و طعا م بنا م غیر اللہ نمے دہیم و جا نور برا ئے بز ر گان ذبح نمے کنیم بلکہ ایں امور حسنہ محض برا ئے خدا مے کنیم ۔ و ثوا بش بہ بز ر گان بخشیم۔ تا مل نیک با ید نمود کہ ایشاں حیلہ گراں اند ۔ اگر برا ئے خدا تعا لی مے کنند، چرا تخصیص ماہ مے نما یند َ مثل محر م، ربیع الثا نی و جمادی ا لاول و شعبا ن و غیرہ ۔
و چرا تخصیص طعا م ہا ئے مر غوب بز ر گان مے نما یند مثل پلا ؤ ما لیدہ و غیرہ ۔ حصہ با موا ل خود چرا مقرر مے کنند کہ او را قبل از ایام مقررہ اند ک بہم للہ صرف نمے کنند و جا نورے ذبح مے کنند چرا بر وے نشا ن مے بندند و پیش قبو رے بر ند ایں ہمہ شر ک خا لص است کہ شیطا ن بحیلہ و فریب بخشیدن ثوا ب بہ دل آ ں ہا اندا ختہ است بسبب اینکہ آ ن ملعون بحضور پرورد گار وعدہ کردہ است و قال لاتّخذنّ من عبادک نصیباً مفروضاً ۔ و لاضلّنّھم و لامنّینّھم و لآمرنّھم فلیبتّکنّ آذا ن الانعام ولآمرنّھم فلیغیّرنّ خلق اللّہ۔ و من یّتّخذ الشّیطان ولیّاً من دون اللّہ فقد خسر خسرا ناً مّبیناً ۔( نساء : ۱۱۸۔۱۱۹) گفت شیطا ن از خدا ئے عز و جل کہ بے شک خوا ہم گر فت از بند گا ن تو حصہ مقرر کردہ شدہ و بیشک گمراہ خوا ہم کرد آ نہا او بہ تحقیق آ ر زو ئے با طل بہ دل آ نہا خواہم اندا خت و بے شک حکم خوا ہم کر د ایشا ں را ۔ پس بشگا فند گو ش ہا ئے چہار پا یاں را و ہر آ ئینہ حکم خوا ہم کر د، پس با ید کہ متغیر کنند خلق خدا ئے باد ہر کسے کہ بگیرد شیطا ن را دوست سوا ئے خدا ۔ پس بے شک در نقصا نے افتادہ نقصا نے ظا ہر ۔ یعنی شیطا ن وعدہ کردہ است کہ از بند گا ن تو حصہ مقرر خواہم کرد بایں طور کہ ہر سا ل در دو صد رو پئہ ایں قدر نیاز غیر اللہ بدہند یا ہر سا ل این قدر غلہ بنا م فلاں بز ر گ جدا نمایند و آ ر زو ئے با طل بد لہا اینہا اندا ختہ است مثلاً ایں مضمو ن کہ ہر شخص نیاز ایں بز ر گا ن ادا خوا ہد کرد ضرور ایں بز ر گا ن شفا عت کردہ بجنت خوا ہند برد و حکم مے کند تا خلقت خدا ئے را متغیر میکند بایں طور کہ خود را خوا جہ سرا کنند یا ریش ہا ئے خود را بترا شند ، یا بطور دیگر خود را منقلب کنند ۔ نعو ذ باللّہ منھا ۔ ایں ہمہ مکر شیطا ن است کی بتقریب ثوا ب بخشیدن بخا طر مر د ماں شر ک ۔۔۔ وعدہ ہا ئے خود را ایفاء مے نما ید و اگر از مر د ماں ثوا ب ختم قر آ ن طلب نما یند بخشیدنش تامل نمے کنند و اگر یک رو پئہ بخوا ہند ہزار حیلہ در میا ن آ رند ۔ پس ثوا ب آ خر ت در دل اینہا قدر و وقار ندارد کہ بے تکلف بہ دیگرا ں مے بخشند ۔ بحد یث مذکور است کہ بروز قیا مت شخصے را نیکی و بد ی بہ میزا ن عدا لت برا بر خوا ہد شد، حکم خوا ہند کرد کہ یک عمل خیر بیار تا نیکی تو زیادہ شود و مستحق جنت شوی ۔ پیش ہر یک عزیز دست التجا دراز خوا ہد کرد، مادر و پدر و زن و فر زند بہ بخشیدن یک عمل خیر اعرا ضخوا ہند نمود ۔ امروز چہ بے با کی است کی بخشیدن ہزار ہا عمل خیر در یغ نمے کنند مگر قدر اعما ل و خوف آ خر ت نمے دار ند و اعما ل را بس خفیف و سبک مے انگا رند
حقیقت ثوا ب بخشیدن با ید فہمید کہ نز د بعضے علماء ثوا ب از بخشیدن دیگر بد یگر نمے رسد بد لیل قولہ تعا لی لھا ما کسبت وعلیھا ما اکتسبت خا ص برا ئے اوست ہر چہ کسب کردہ است و بر است ہر چہ کسب کرد ۔ و نیز بسیارے از آ یا ت و احا دیث بر ہمیں معنی د لا لت میدارد و نیز مخا لف قیاس است کہ ہنوز قبو لیت و عدم قبو لیت عمل بجنا ب پرورد گار ظا ہر نشدہ و جزاء در دست ایں شخص مو جود نیست بدیگرا ں چہ مے بخشد و نز د بعضے علماء مثل ابو حنیفہ ثوا ب اعما ل بد نی مثل نماز روزہ و غیرہ بدیگرا ں نمے رسد ۔ و ثواب ما لی مثل طعا م خورا نیدن و چاہ کندیدن و پل بستن للہ از بخشیدن مر د مان بدیگراں مے رسد ۔ قیاس بر ینکہ جملہ علماء متفق اند کہ ادا ئے دین دیگرا ں بعذا ب آ خر ت برائے مر د گان رہا ئی مے شود و نقل است کہ از پیغمبر ﷺ یا رے پر سید کہ ما درم مردہ است ، مے خوا ہم کہ چیز ے بکنم کہ بکارش آ ید ۔ حضرت ﷺ بکندیدن چا ہے اشارت فر مود۔
ازانجملہ اہل علم متفق اند بر اینکہ بخشیدن اعما ل بدیگراں بسیار و متوا تر اصحا ب منقو ل نیست باو جو دیکہ از ما درا ں و پدرا ں و بز ر گان محبت بسیارے داشتند و حقو ق آ ن ہا خو ب مے شنا ختند چندا نکہ ما یاں شنا سیم ثا بت نیست کہ اکثر ایں عمل بفعل آ وردہ با شند چنا نکہ بایں جزو زما ن بکثر ت مے کنند و علماء جملہ متفق اند برا نیکہ در بخشیدن اعما ل بمر د گا ن اگر ہست نفع قلیل است ۔ اگر شخصے بر زند گا نیء خود یک پو ل بد ہد بہتر ازاں است کہ بعد از وے لک پو ل بد ہند ۔ اگر شخصے تمام عمر خود را بہ تحصیل دنیا بر باد دادہ با شد و یک عمل خیر کردہ و خدا ئے او از را ضی نشدہ ممکن نیست کہ بعد از مر دنش اعما ل خیر پس وے روا نہ کنند و او را از عذا ب آ خر ت خلا ص نما یند بلبل شیرازی بہمین نغمہ مے سرا ید
بر گ میش بگور خو یش فر یس
کس نیا روز کس تو پیش فر یس
تبصرہ کریں