حاصل کلام آنکہ احکام فقہیہ کہ مجتہدین سابقین مسلم الاجتہاد آنرا بقیاسات صحیحہ استنباط نمودہ اند بیشک از قبیل سنت ست اما از جنس سنت حکمیہ کہ در جنب سنت حقیقیہ بجوئے نمے آرند و پس افراط و غلو در آن از قبیل بدعت ست۔
مسئلہ ثالثہ: مسائل اجماعیہ امت محمدیہ علی صاحبھا افضل الصلوۃ والتسلیمات در ہر قرن کہ بوجود آید ہمہ از قبیل مطلق سنت است چہ مستندِ آن مسائل در نفس الامر یا سنت حقیقیہ است یا ملحق بالسنہ یا سنت حکمیہ۔ و آنہم از قبیل مطلق سنت است و لیکن در ایں مقام نکتہ است بس باریک کہ ایضاح آن دریں جزو زمان پر ضرورت است و آن ادراک امتیاز است دریں مقام اجماع و رواج بیانش آنکہ در بعضے احیان بعضے از محدثات از قسم علوم و ارادات یا افعال و اقوال بنا بر مصلحت وقت در اہل زمان بطریق عادت رائج میگردد و اختلاف ایشاں آنرا از اختلاف خود بطریق رسم تلقے مے نمایند و ہمچنیں بر آن مدت طویلہ میگذرد و بعد مرور دہور شدہ شدہ آن امر در رسوم مسلّمہ خواص و عوام مندرج میگردد و بر تارک آن طعن اخوان و ملامت اقران متوجہ میگردد پس جمہور انام بنا بر خوف لحوق طعن و ملامت در محافظت آں جد و جہد مے نمایند و بعد انقضائے مدت مدیدہ چون در تفتیش اصل آن از شرع کلام واقع میگردد غیر از رواج مذکورہ ہیچ اصلی بدست نمے آید و چون منشاء آن رواج تفتیش کردہ میشود غیر از استحسان بعضے از اختلاف ہیچ واضح نمے گردد و حالانکہ حکم شرعی آن امر بحسب اختلاف زمان مختلف گردیدہ چہ در زمان اختلاف بمرتبہ التزام در رواج نرسیدہ بود و در زمان اخلاف بہ سبب التزام و اشہار بحد بدعت حقیقیہ یا حکمیہ رسید و ہمین معنی را رواج میگوئیم و در بعضے احیان امرے جدید پیش مے آید و اہل زمان در پئے تفتیش اصل آن از دلائل دینیہ و تحقیق حکم آن از معالم شرعیہ بنظر استقلال مے افتد و بعد از تامل و تفکر در اصول دینیہ دلیلے صحیح از دلائل شرعیہ کہ بر حکم شرعی آن امر دلالت داشتہ باشد بر جمیع اہل زمان واضح میگردد و بنا بر وضوح آن دلیل بر ثبوت حکمے از احکام شرعیہ بر آن امر ہمہ مجتہدان آن زمان اتفاق مینماید ایں اتفاق را اجماع میگوئیم۔ چون ایں مقدمہ ممہد شد پس باید دانست کہ مجرد رواج چیزے کہ در ما بعد قرون ثلاثہ متحقق شدہ باشد آن چیز را از بدعت خارج نمے گرداند بخلاف اجماع کہ انعقاد اجماع در ہر قرن کہ واقع شود مسئلہ اجماعیہ را در دائرہ سنت داخل میگرداند و دلیل بر آں آن است کہ مستند در باب اجماع ہمیں کریمہ است:
و من یّشاقق الرّسول من بعد ما تبیّن لہ الھدی و یتّبع غیر سبیل المؤمنین نولّہ ما تولّی و نصلہ جھنّم و ساءت مصیراً۔
پس در کریمہ مذکورہ لفظ سبیل را بسوئے مؤمنین اضافت فرمودہ اند و لفظ مؤمنین مشتق است و قاعدہ مقررہ است کہ نسبت چیزے بسوئے مشتق دلالت میکند بر سببیّت ماخذ آن، مثلاً حکم بادشاہ و حکم قاضی ہموں حکم را میگویند کہ از جہت سلطنت و حکومت صادر شدہ باشد نہ از جہت مشورہ، و راہ سلاطین و راہ امراء و راہ سپاہیان و راہ علماء و راہ مشائخ و اطباء ہموں امور را میگویند کہ اشخاص مذکور آن امور را از جہت سلطنت و امارت و سپہ گری و علم و مشیخت و طبابت اخذ کردہ باشند نہ مثل اکل و شرب و جماع و خواب و بول و براز و امثال آن از حاجت بشریہ کہ آں را راہ اشخاص مذکورین نمے گویند، چنانچہ آیہ کریمہ:
ادعوا الی اللّہ علی بصیرۃٍ انا ومن اتّبعنی
بر آن دلالت میدارد، چہ مراد از سبیل پیغمبر ﷺ دریں مقام امور تبلیغیہ است، چنانچہ لفظ ادعوا الی اللّہ علی بصیرۃ بر آن دلالت میدارد۔ و چون ایں مقدمہ ممہد شد پس باید دانست کہ مراد از راہ مؤمنین در کریمہ مذکورہ اموریست کہ مؤمنین آن را از جہت ایمان اخذ کردہ باشند نہ از جہت رسم و عادت، و آن مسائل اجماعیہ است نہ رسوم مروجہ، چنانچہ حدیث:
ما رأہ المسلمون حسناً فھو عند اللّہ حسن
بر آن دلالت میدارد، و چہ ما رأہ المسلمون فرمودہ اند نہ ما تعامل بہ المسلمون۔ پس معنی حدیث چنین باشد کہ چیزے را کہ مسلمین از جہت اسلام، یعنی از جہت انقیاد پیغمبر و اتباع اوامر، نہ از جہت رسم و عادت نیک دانند، پس آن چیز نزد خدا نیک است۔
و اما اینکہ ہر رسم مسلمین کہ در قرنے از قرون متاخرہ رواج پذیر شدہ باشد در سنت مندرج گردد، پس باطل محض است، چنانچہ حدیث:
انّ الدّین بدء غریباً و سیعود کما بدأ فطوبی للغرباء و ھم الّذین یصلحون ما افسد النّاس من بعدی من سنّتی
کہ ترمذی از طریق عمرو بن عوف نقل کردہ، بریں معنی دلالت میدارد، و مفاد حدیث مذکور ہمیں است کہ رسوم مروجۂ قرون متاخرہ مستلزم فساد سنت است و ابطال آن منجر باصلاح او۔
حاصل کلام آنکہ مسائل اجماعیہ ہر قرن از قبیل سنت است و رسوم مروجہ قرون متاخرہ از جنس بدعت۔
مسئلہ رابعہ: اشتغال بعلوم الہیہ، علوم عربیہ بقدر ضرورت کہ در فہم معنی ظاہر کتاب و سنت بکار آید، و باشغال صوفیہ بقدر حاجت مثل تحریک لطائف ستہ بذکر خفی و مثل یادداشت مسمی بپاس انفاس و دوام ملاحظہ بسوئے قلب کہ در تحصیل حقیقت احسان کہ مفاد ظاہر کتاب و سنت است منفعت بخشد، و مزاولۃ آلات حرب مثل توپ و بندوق و تپنچہ بقدر کفایت کہ در قتال کفار بکار آید، از جنس بدعت نیست، زیرا کہ ہر چند امور مذکورہ از قسم مخترعات و محدثات است، اما از امور دین نیست۔ اگر کسے او را از قبیل امور دین شمردہ بعمل خواہد آورد، البتہ بہ نسبت او از قبیل بدعات خواہد گردید، و معنی شمردن آن از امر دین آنست کہ نفس وجود ایں امور را قطع نظر از وسیلہ بودن آنہا ہم از محامد دینیہ قرار دہد۔
تفصیل این اجمال آنکہ وسائل امور دینیہ بر دو قسم ست:
قسمے آنست کہ خود ہم از جنس ممدوحات شرعیہ باشد، مثل تحصیل صفت طہارت بوضوء و غسل، اگرچہ از وسائل صلوۃ ست، اما خود ہم از محامد شرعیہ است، بقولہ تعالیٰ:
انّ اللّہ یحبّ التّوّابین و یحبّ المتطہّرین۔
و قولہ علیہ السّلام:
الطّہور شطر الایمان۔
و تلاوت قرآن مجید اگرچہ از وسائل تدبر است، اما خود ہم عبادت عظمیٰ ست، و اشتغال بحدیث و سیرۃ نبویہ اگرچہ از وسائل عمل و اتباع سنت است، اما خود ہم از مشاغل محمودہ ست، و اعتکاف اگرچہ وسائل ادراک جماعت و اسباب تعمیر اوقات بذکر الٰہی است، اما خود ہم از جنس طاعت است، و امثال آن از امور غیر محصورہ۔
و علامات ایں قسم آن است کہ حصول این قسم وسائل بر تقدیر خلو از مقاصد باطل محض بحسب نظر شارع نیست، یعنی اگرچہ صاحب آن تحصیل نفس وسائل را قصد کردہ و حصول مقاصد را ملحوظ نداشتہ باشد، منفعتے از منافع دینیہ اگرچہ اقل قلیل باشد حاصل کردہ باشد۔ مثلاً تجدید وضوء و غسل برائے تحصیل نفس ادامت بر طہارت، اگرچہ در آن وقت نیت صلوۃ نباشد، نیز از امور محمودہ شرعیہ است و موجب حصول اجر اخروی۔
و قسم ثانی آنست کہ خود آن وسائل اصلاً از جنس عبادات نیست، اگرچہ بنا بر نیت توسل بعبادت از قسم طاعات بالعرض گردیدہ، مثل سفر برائے حج و رفتن در بازار بنا بر نیت دخول مسجد، و کشیدن دلو از چاہ بنا بر نیت وضوء، و نوشتن عرائض بسوئے حکام بنا بر سفارش ذوی الحاجات، و سائر حرف و صنائع بنا بر صرف آنہا در اعانت دین یا خدمت محتاجین۔
پس نفس سیاحت بلدان و سیر بازار و کشیدن آب چاہ و تحصیل مہارت در نوشت و خواندن عرائض و سائر صنائع مثل حدادت و صباغت و خیاطت و امثال آن، اصلاً از جنس طاعات نیست، بلکہ از قبیل لہو است یا از قبیل امور معاشیہ کہ شدت جد و انہماک در آن موجب قسوۃ قلب ست و مورث غفلت روح و باعث نکرت از عالم قدس۔
پس امور مذکورۃ الصدر از قسم ثانی ست نہ از قسم اول۔ پس ہر کہ آن را از قبیل اول قرار دہد، آن امور بہ نسبت او از قبیل بدعت حقیقیہ اصلیہ میگردد۔
و نیز باید دانست کہ وسائل بر دو قسم است:
قسمے آن است کہ استعانت بآں بنا بر تکمیل مقاصد ست، یعنی مقاصد مذکورہ بہ نسبت حصول خود بآں وسائل حسنیٰ و کمال در نظر شارع پیدا میکند کہ بدون وساطت آن وسیلہ حسن او مفقود میگردد، و مثل غسل و تجدید لباس و تعطر برائے نماز جمعہ و عیدین، و صعود بر میذنہ، و اذان و قامت، و تعیین مسجد برائے جماعت، و انسلاک در جماعت، و تسویہ صفوف برائے نماز، و وضوء برائے اذکار، و نظر در مصحف، و تحسین صوت برائے تلاوت، و تلاوت برائے تدبر، و اقامت امام و اطاعت او برائے جہاد، و امثال آن از امور غیر محصورہ کہ برائے تکمیل اصول عبادات مقصود ست کہ فقدان آن وسائل باعث نقصان حسن مقاصد در نظر شارع میگردد۔
و قسم ثانی آنست کہ استعمال آن بنا بر احتیاج فاعل و عجز او از ادراک مقصد و نقصان او از مرتبہ لیاقت ادراک مقصد واقع میگردد، و حصول مقصد بدون وساطت وسائل ہیچ گونہ منقصے در حسن مقصد و کمال او نمیرساند، و بوجہ من الوجوہ باعث سقوط مرتبہ فاعل آن بہ نسبت شخصے کہ آن مقصد را بواسطہ وسائل حاصل کردہ باشد ہرگز نمیگردد۔
و مثل کشیدن آب چاہ برائے وضوء، پس شخصے کہ بر لب دریا نشستہ وضوء بجا آوردہ است، ہرگز طہارت او بوجہ من الوجوہ انقص از طہارت شخصے کہ آب از چاہ کشیدہ وضوء بجا آوردہ است نخواہد شد۔
و از ہمیں باب است استعمال عینک در حق ضعیف البصر، و تفحص مصحف معرب بہ نسبت امی، و تعلیم تہجی در حق اطفال، و استعمال آلات دور دست در حرب مثل تیر، تفنگ، منجنیق، توپ و بندوق و امثال آن بہ نسبت عدو بعید۔
و علامت این قسم آنست کہ وقتیکہ مقصد بوجہ من الوجوہ حاصل شدہ، باز استعمال وسائل لغو و لاطائل شمردہ میشود، یا طریقے دیگر از طرق حصول مقصد پیش آمد، باز توقف در اخذ مقصد و انتظار حصول وسائل یا تکمیل آن از سفاہت معدود میشود۔
و ذکر استعانت بوسائل در مقام تمدح بحصول مقاصد یا اثبات افضلیت بعضے بر بعض بنا بر استعانت بوسائل در سلک جماعت منسلک کردہ میشود۔
و مثلاً تہجی کلمات قرآن مجید بعد از آن کہ مہارت در قراءت حاصل شدہ، خواہ بہ تہجی خواہ بغیر تہجی، لغو محض ست۔
و وقتیکہ مسلمے در صف جہاد شمشیر ہندی در کمر میدارد و کافرے بوجہے قریب او شدہ کہ زیر شمشیر او را توان گرفت، پس دریں صورت توقف کردن در کشتن او بنا بر انتظار بدست آمدن تیر و تفنگ یا بنا بر انتظار بدست آمدن شمشیر اصفہانی سفاہت محض است۔
و ہمچنیں مثلاً زید و عمرو ہر دو تلاوت قرآن در مصحف مجید نمودند، اما عمرو بہ سبب ضعف بصر استعمال عینک میکند، پس ذکر استعمال عینک در مقام ذکر مدائح تلاوت قرآنی کہ سبحان اللہ عمرو بچہ ادب تلاوت قرآن میکند کہ تجدید وضوء کردہ، در مسجدے بخشوع و خضوع نشستہ، و مصحفے کشادہ، و عینک بر بینے نہادہ و میخواند، یا بیان اینکہ ہر چند زید و عمرو در مہارت تلاوت قرآن و تجوید حروف و خشوع و خضوع و تدبر و حسن صوت مساوی اند، اما عمرو در باب تلاوت افضل است زیرا کہ استعمال عینک مینماید یا در مصحف معرب میخواند، محض حماقت ست۔
چوں ایں مقدمہ ممہد شد، پس باید دانست کہ امور مذکورہ یعنی علوم الہیہ و اشغال صوفیہ و آلات مخترعہ از قسم ثانی اند کہ بنا بر عجز اہل زمان از ادراک مقاصد باستعمال وسائل مذکورہ احتیاج افتادہ، نہ از قسم اول، از مکملات علم قرآنی و متممات مقامات احسانی و مستحبات جہاد باشد۔
پس ہر کہ آن را از قسم اول شمارد و در حین مناقب علماء، محسنین و مجاہدین آن را مذکور کند و افضلیت بعضے ایشاں بر بعض دیگر بآں اثبات نماید، و در باب تحقیق احق بالامامت مثلاً علوم مذکورہ را دخل دہد، ایں ہمہ امور بہ نسبت او از قسم بدعت حقیقیہ وصفیہ خواہد گردید۔
و نیز باید دانست کہ مزاولت آلات حرب اہم است از سائر وسائل و الیق است بترویج و اعلان، چہ آن وسائل جہاد است و بنائے جہاد بر ترویج و اعلان ست، بعد از آں علوم الہیہ است۔
و اما اشغال صوفیہ، پس الیق ست باخفا و کتمان کہ دست بکار و دل بایار، و خلوت در انجمن۔ در باب امثال ایں امور قولے ست ماثور۔
پس بنائے خانقاہات برائے آن و تداعی بر اجتماع آن محمود نیست و از حفظ مراتب امور دین بعید، بلکہ اصول مقاصد احسانیہ را در اثناء تذکیر کتاب و سنت القاء باید کرد، و اشغال طرق بطالبین آن بدون نظر استقلالی و بدون التزام وضع خاص و بدون تمیز طریقہ از طرق از غیر آن و بدون دعوت بسوئے آن تعلیم باید کرد، تا در ضمن اشتغال بامور معاشیہ و معادیہ خود بآں مزاولت نمایند۔
پس کسے کہ محافظت مراتب مذکور ننماید، امور مذکورہ بہ نسبت او در قسم از اقسام بدعت وصفیہ مندرج خواہد گردید۔
و نیز باید دانست کہ اعتقاد اینکہ فلاں چیز از اصول مقاصد یا از متممات آن یا از وسائل ضروریہ آنست، ہر چند امر مبطن است و مدار بودن شئے از قسم بدعت تا سنت بر ہماں است، اما بعضے معاملات ظاہرہ ہم۔۔۔ اعتقاد دریں باب مے باشد۔
مثلاً تعداد علوم الہیہ در سلک علوم شرعیہ و تمدح بآں و ابتہاج صاحب آن بانسلاک در سلک علماء ممدوحین در کتاب و سنت، یا بشارت دادن دیگرے او را بایں انسلاک، و توقیر بآں در مقام توقیر علماء، و تحقیر فاقد آن، اگرچہ اطلاع بر احکام دین بطریق مجرد استماع از علماء یا بطریق خواندن ترجمہ قرآن و حدیث داشتہ باشد۔
مثلاً شخصے زید در علوم الہیہ مہارت تامہ میدارد و چنداں بر احکام دین اطلاع نمیدارد، و عمرو بر احکام دین بطریق مذکورہ اطلاع میدارد و از علوم الہیہ آشنائی نمیدارد۔
پس زید را از قسم علماء شمردن و عمرو را از قسم جہال در باب توقیر و اجلال، یا در باب اعتبار کلام در مقدمہ افتاء و امر بالمعروف، یا در مقدمہ تقدیم در باب امامت صلوٰۃ، یا بایں کہ اگر زید در مناظرہ در احکام دین زبان درازی کند از قسم تادیب شمردہ شود، اگر بالعکس شود از سوء آداب معدود کردہ شود، پس امثال این معاملات امور مذکورہ را از جنس بدعات حکمیہ میگردانند، و بہمیں قیاس باید بلکہ از ید از آں بمرتبہ کثیرہ در باب اشغال صوفیہ۔
٭٭٭
تبصرہ کریں