تاریخ اہل حدیث۔ ڈاکٹر بہاؤ الدین

بحث دو م در تحقیق  مفہو م بدعت و صفیہ
مسئلہ ثا نیہ۔  سعی کر دن در تحصیل مقا م فنا ئے علمی و انسلا خ و اضمحلا ل و انکشا ف  مغیبا ت  مثال  و  وار دا ت و جد و حا ل و غیبت و استغراق و سکر و شطح و عقد ہمہ در با ب تا ثیرا ت کو نیہ و نفسا نیہ و اشرا ف خواطر و  القائی گر می در قلوب  حضا ر و علم دعوا ت  اسماء   یا  تبر ک جلا لی و  جما لی  ہمہ از قبیل بدعا ت حقیقیہ است چہ  ہر کہ  بایں امور اشتغا ل مینما ید آ نرا از جنس امو رے کہ مو ر ث قر ب الی اللہ با شد میشما رد بلکہ اکثر ہمیں امور را حقیقت احسا ن کہ در شر ح مطلو ب ست میدا نند
مسئلہ ثا لثہ۔  تعیین اورا د   و   ا ذ کار  و ریا ضا ت و خلوا ت و ار بعینا ت و نوا فل عبادا ت و تعیین اوضاع اذ کار از جہر و ا خفاء و  ضر بات و اعداد و مرا قبا ت بر ز خیہ و التزا م طاعا ت شا قہ ہمہ از قبیل بدعا ت حقیقیہ است بہ نسبت اکثر طلّا ب کہ آ نرا اصل کمال شر عی یا از مکملات آ ں میدا نند اما بہ نسبت خوا ص کہ آ ن را محض از قبیل وسا ئل دا نستہ در تعلیم وتر  ویج آن سعی می کنند پس از قبیل بدعا ت حکمیہ با شد آ رے اخص الخوا ص کہ محض  بنا بر ہدا یت چندے از  اغبیاء کہ نفوس ایشا ن در مر تبہ قصوی از غبا وت یا عصیا ن  واقع شدہ اند اگر تعلیم امور مذ کورہ کر دہ با شند و ایشا ں را بنما یش ایں با غ سبز بسو ئے دا م اطاعت حق کشیدہ با شند و صرف بنا بر  اصلاح  استعداد نا قصہ ایشا ن بقدر حا جت وضرورت بطور وسا ئل بے التزا م و تر و یج و اہتما م  بکار بر دہ با شند و وقت حصو ل مقصو د آ نرا تر ک دادہ با شند۔ پس ہر چند تعلیم امور مذ کورہ کہ از ایشا ں در بعضے احیا ن بہ نسبت بعضے  اذہا ن بحسب اتفاق  و رعا  ئت مصلحت وقت  بو جود آمد بہ نسبت ایشا ں از قبیل  بدعا ت نبا شد۔ اما کلا م دریں مقا م در اکثر اہل زمان ست کہ آ نرا مثل شریعت مستمرہ و طر یقہ مسلو کہ مے شنا سند ( تیسرے مسئلے کی فارسی عبارت جناب بٹا لوی نے  اشاعۃ السنہ جلد ۲۰کے صفحہ ۳۵۰ میں  ایضا ح الحق کے صفحہ ۲۵ سے نقل کی ہے ۔ جس سے معلوم ہو تا ہے کہ زیر نظر  دونوں نسخو ں کے علاوہ  بھی کو ئی نسخہ طبع شدہ  مو جود تھا اور وہ  شا ئد بلا تر جمہ تھا ۔ کیو نکہ نسخہ نمبر  ایک  ۱۳۰۱ھ وا لے  میں یہ عبارت صفحہ ۳۸ پر ہے  ۔ اور نسخہ  نمبر ۲   یعنی نسخہ اشرفیہ  میں یہ عبارت  ص  ۴۶ پر ہے ۔ بہاء)
مسئلہ را بعہ ۔  تعیین  اعداد و اشخا ص و اوقا ت و اجناس در با ب ختم  و تو شہ و عقد محا فل سماع  صوفیہ و محافل کتا ب خوا نی و مر ثیہ و ما تم و سا ختن تعز یہ  وسدّہ و علم و عقد  ذکر شہادت  حضرت امام در ایا م عاشورا  و تعیین چہلم و سیو م و اعرا س  و تدا عی بر اجتما ع در با ب زیا رت قبور و تعیین اوقا ت برا ئے آ ن و مر قبہ برا ں و قرأۃ  قرآن بر سبیل اجتماع برا ن و تعین اوقا ت تصدق عن المیت و التزا م قرأۃ فا تحہ و اخلاص و تعظیم آ ن و تعیین جنس  آن و  مصرف آ ن و استمداد از اہل قبور و تقبیل  قبور و طوا ف آ ن   و آ ستا نہ بوسی و قیام رو  برو ئے آ ن  بجہت تعظیم  و اندا ختن چادر و گل و غلاف بر آ ں  و غسل داد ن قبور  و روشنی نمو دن و اجتما ع کر دن بہ نیت تقر ب بر آن و تعیین نماز ہو ل  برا ئے اموا ت و اذا ن بر قبور  بعد فرا غ از دفن و امثا ل از امور بے شمار ہمہ از قبیل  بدعات  حقیقیہ است بہ نسبت اہل زما ن کہ این ہمہ امور را  تعبداً بعمل مے آ رند مگر بہ نسبت بعض اخص الخوا ص کہ نز د ایشا ں این امور مذ کور محض لغو با شند و  و فقط بنا بر موا فقت اہل  زما ن بعمل مے آ رند کہ امور مذ کورہ بہ نسبت  ایشاں از قبیل بدعا ت حکمیہ باشد اگر از شبہا ت شر عیہ و منکرا ت دینیہ نبا شد
مسئلہ خا مسہ ۔   استحسا نا تِ اکثر متا خر ین از فقہاء و  صوفیہ کہ محض بنا بر ظن حصو ل بعضے منا فع دینیہ و مصا لح شر عیہ بدو ن تمسک بد لیلے از دلا ئل شر عیہ عبادا ت یا معا ملا ت اخترا ع مے نما یند یا تحدید اصلی از اصول دینیہ بحدود خا صہ احدا ث می کنند تا تر ویج امری کہ خا مل (دید نی است۔ یہ لفظ ۱۳۰۱ھ والے یعنی نسخہ نمبر ایک میں نہیں ہے ۔ بہاء ) در قرو ن  سا بقہ  بود   وبرو ئے کار می آ رند یا احتما ل امر ے کہ در آ ن از منہ مروج  بود بعمل مے آ رند مثل نماز معکو س و و جو ب تقلید شخصے معین از آ ئمہ مجتہد ین و ہبہ ثوا ب عبا دات احبا برا ئے  اموات بخلا ف نیا بت در عبادات ما لیہ کہ آ ن ثا بت ا لا صل است و مثل تحدید ذکر کلمہ تہلیل با و ضا ع مخصو صہ از اعداد و ضر با ت و جلسا ت و تحدید ماء کثیر بعشر فی العشر و تر ویج  انزدا بنا بر اشتغا ل  بعبا دت  و مطا لعہ کتب و  ترویج مسا ئل قیا سیہ و کشفیہ و استغراق   بجمیع  ہمت خود در آ ں و احتما ل ظا ہر کتا ب و سنت مگر بطر یق تبر ک و تیمن و ا حتما ل امر معرو ف  و نہی عن المنکر و عدم مبا لا ت و با قا مۃ جہاد لسا نی و سنا نی و امثا ل ایں امور محد ثہ  شان را ا خترا ع میکنند باز آ نرا  دد ا حکا م شر عیہ و عبادات دینیہ و منا قب ایما نیہ  مند ر ج  میسا زند ہمہ از قبیل  بدعات حقیقیہ است و آ نچہ در مقا م عذرا ن میگو یند کہ ہر چند این امر محد ث است اما مشتملبر مصلحتے از  مصالح دینیہ است  یا ا صل آ ن در شر ع ثا بت ست اگر چہ خصو صیت مذ کورہ محد ث با شد پس مجر د ایں عذر امور مذ کور   را از  حد بدعا ت خا ر ج نمی گر دا ند۔ آ ری تحقیق آ نکہ ایں بدعت حسنہ است یا قبیحہ پس عنقریب انشا ء اللہ تعا لی در فصل ثا نی مذ کور خوا ہد شد و اکثر قد ماء کہ قیاس را  تقبیح کر دہ اند از لفظ قیاس ہمیں معنے مذ کور مراد داشتہ اند نہ قیاس شر عی کہ حمل النّظیر علی النّظیر است
فا ئدہ ثا نیہ: در بیا ن آ نچہ در بدعت  حکمیہ مند ر ج است و آ ن مشتمل است بر چند مسا ئل 
مسئلہ او لی استغراق ہمہ در تحصیل تبحر علو م  الہیہ بہ تتبع مسا ئل غر یبہ علوم غریبہ کہ در فہم کتا ب و سنت کہ مبنا ئے آ ن بر محاورا ت عر فیہ ست نہ بر لطا ئف شعریہ چندا ں د خل نمے دارد و مثل تد قیق زا ئد در  دقائق منطقیہ و الہیا ت و طبیعا ت فلسفیہ و تعمق زا ئد در قوا عد اصو لیہ و کلا میہ و اسفار فقہیہ و مہارت ابوا ب  دانشمندی از فن منا ظرہ و جد ل و با ب توجیہ  ز طرق در آ مد مر کلا م غیر  بر سبیل ابطا ل  و یا تو جیہ و طر ق  سد  ابواب در آ مد  مخالف از با ب  تقیید و تحدید و تو جیہ و تا ویل و امثا ل آ ں از امو رے کہ مجیبا ن دانشمند بعمل مے  آرند و در میا ن امثا ل خود بآ ں تفا خری می نما یند و در تحصیل ا حا طہ نوا در اشعار و قوا عد عرو ض  و در ضبط مسا ئل  فرضیہ فقہیہ متو ھم الوقوع و در  اشتغا ل بر یا ضیا ت و فن توا ر یخ و فن تکثیر و نقو ش  و امثا ل آ ن از فنو ن نادرہ  ہمہ از قبیل بدعا ت حکمیہ است بہ نسبت عقلاء اہل زما ن کہ حصو ل امور مذ کورہ را از جنس قر با ت اللہ و محا مد شر عیہ  نمیداند اما  عمر گرا ں ما یہ را در تحصیل امور مذ کورہ بو جہی ا ضا عت  مینما یند کہ طا لب حق اوقا ت  عز یزہ خود را در تفتیش  اصو ل دین و تحقیق احکا م شر ع متین صرف مینما ید و بآ ں ا ضا عت عمر انواع مفا خرا ت و مبا ہا ت مہ  نمایند و از جنس  مدا ئح و منا قب  میشما رند چنا نچہ تمد ح   بایں سفا ہت و اسرا ف عمر در میان ایشا ں جاریست و  مثال ایں  سفیہائے  مسرفین عمر را بسبب حصو ل ایں امور مذ کورہ بنظر توقیر و ا جلا ل مے بیند اگر چہ ذرہ از طلب راہ دین ندا شتہ  باشند و تخمی از  خشیت کہ شعار علماء است در دل نکا شتہ و جو ئے  از علم و عمل از خر من سنت نہ  برداشتہ و قا عدین این فنو ن  را بنظر حقیر و اہا نت مے بینند اگر چہ بشعار طلب حق معلم با شند و بہ تفتیش سنت  وابستہ بلباس تقوی  لا بس سبحا ن اللہ ایں حا ل عقلاء زما نہ است کہ خود را در زمرہ   علماء مے شما رند و وا ئے بر حا ل سفہاء یعنی جہال طلبہ علم کہ جہل  مذکور را عین علم میدا نند و اسرا ف و سفا ہت را عین قر بت و عبادت  و ہمیں سفہائے مسر فین را علماء مستند ین می شما رند پس ایں امور  مذ کورہ بہ نسبت ایشا ں از اقبح بدعا ت حقیقیہ است و افحش منکرا ت شر عیہ و آ نچہ در  باب طلب علم و افادہ علماء در سنت  وا رد گشتہ ہمین قدر است کہ چنا نکہ سپا ہیا ن اطاعت شعار و خد مت گا را ن کا ر گزار کہ ملاز ما ن سلا طین کبار و متعلقا ن سر کار امرا ئے  عا لی مقدار میبا شند شب و روز  در تفتیش احکا م مند ر جہ پروانجا ت کہ در با ب نظم و نسق کارو بار ایشاں گر دیدہ مشغو ل میما نند و بمجرد اطلاع بر ا حکا م مذ کورہ  در سرانجا م  دادن مہما ت مطلو بہ سر گر م میگر دند لیکن از بسکہ تحریر پروا نجا ت بنوا حِ ہندوستان در زبا ن فارسی مر و ج است و بر بعضے اصطلا حا ت آ ئین ا حکا م مشتمل میبا شد و بعضے از ایشا ں بز با ن فارسی مہارت  مے دا ر ند و بعضے نہ ہم چنیں بعضے بر اصطلا حا ت مند ر جہ بسبب ملاقا ت با حضار در بار اطلاع مے دار ند و بعضے نہ بنا بر آ ن چنا نکہ بر ذمہء نا واقفا ن مذ کو رین سر انجام کر دن ا حکا م مذ کورہ لازم است ہمچنیں تفتیش آ ن از واقفا ن نیز لاز م چنا نکہ بر ذمہ واقفا ن امتثا ل ا حکام مذ کور لازم است ہم چنیں اعلام نا واقفا ن نیز و ہر گا ہ کہ نا واقفا ں بر آ ں احکا م مطلع گر دیدند ایشا ں ہم مثل جماعت اول وا قف گر دید ند گو بصفت  خط و کتا بت مہارت ندا شتہ با شند پس اعلا م  ناوا قفا ں دیگر بر ذمہ ایشا ں ہم لاز م گر دید و ہمہ ہا در مقد مہ اطاعت اصل حا کم  و امتثا ل  ا حکام او متساوی اند کسے از  ایشا ں  بہ سبب وا قفیت مذ کورہ اصل حا کم نشدہ دیگر ے بسبب شنید ن احکا م خود از زبا ن آ ن شخص اول از زمرہ نو کرا ں او نگر دیدہ بلکہ ہمہ  بارا   با ید کہ در سر انجا م کر دن  مہمات مذ کورہ کو شش نما یند و از گفتگو ئے فضو ل کہ  در امتثا ل ا حکا م مذ کورہ چندا ں د خل نمیدارد اجتنا ب در زند ہم چنیں بند گا ن حق جل و علا را با ید کہ دا ئماً در تفتیش ا حکا م مند ر جہ قر آ ن مجید مستغر ق  الہمت با شند لیکن  ازبسکہ قر آن مجید در زبا ن عربی است و مشتمل بر اصطلاحا ت  شر عیہ پس آ نا نکہ  بلسان مذ کور  مہا رت نمیدارند و بر اصطلا حات مسطورہ مطلع نشدہ  اند لا بد بر ذمہ ایشا ں استفسا ر این معنی از ما ہرا ن لسا ن عر بی و واقفا ن سیرۃ نبوی لازم آ مد و اعلا م  نا  واقفا ں بر ذمہ وا قفا ن  واجب گر دید  و بعد اطلاع بر ا حکام شر عیہ امر با لمعرو ف و نہی عن المنکر  بر ذمہ ہمہ کس وا جب شد و احتراز از  تدقیقا ت زا ئدہ شعار عبو دیہ شمر دہ شد و تقلید محض بہ نسبت  انبیاء علیھم السلام ہمہ کس را لاز م آ مد بالجملہ تقلید نبی امی فخرما ست تا ج  لقد کان لکم فی رسول اللّہ  اسوۃ حسنۃ بر سر دا ریم و خلعت نحن امّۃ امّیّۃ لا نکتب ولا  یحسب   در بر  از ہمہ فنو ن دا نش مندی و صنا ئع فضیلت نما ئے بیزا ریم واز ما ئدہ   سنت  ہا ئے  نبو یہ ذلہ بر دار و الحمد للّہ علی ذلک حمداً کثیراً
مسئلہ ثا نیہ : اہتما م بلیغ بمحا فظت او ضاع محد ثہ در با ب زی و لبا س  و در با ب رفتار و گفتار و  درباب تعیین اوقا ت خلوۃ و جلوۃ و ہیئات نشست و بر خاست و تحیۃ و ملاقا ت و تشخیص  افعا ل و اقوا ل مخصو صہ    درباب تعظیم و اکرا م و خطا ب و کلام و تخصیص بعضے ایا م بعقد محا فل ہم مشر با ن  و مجا لس یا را ن و موا نس و  عقیدت مندا ں حقیقی و اخلا ص کیشا ن تحقیقی و امثا ل آں کہ  در ار با ب منا صب شر عیہ مثل  علماء و قضا ۃ و او لاد و تلا مذہ ایشا ں  یا در مقلدان کبرا ئے صو فیہ مثل سجا دہ نشینا ن مشا ئخ کرا م و مریدا ن ایشا ن یا در مدعیا ن مقا م  ترک و  تجر ید مثل  خا نقا ہ نشینا ن و سر گرو ہا ن آ زا دا ن قلند ریہ و مدا ر یہ و جلا لیہ و اتبا ع ایشا ن کہ محض بنا برحفظ شعار منصب خود و اسلا ف خود و  رعا یت  امتیاز خود و کبراء خود از سا ئر مسلمین مرو ج گر دیدہ مثل اجتنا ب  از نکاح    
باوجود استطا عت محض بنا بر حفظ عنوا ن در ویشی یا ا حتراز  از مکا سب معا شیہ با و جود فرا غت اوقا ت از  ضروریات معا دیہ و معا شیہ و با و جود عرو ض افلاس  و سنوح حاجات بحدی کہ با عث تحمل   مذ لات سوال حالے و قالے گر دند پس با وجود ایں ہمہ محض بنا بر حفظ عنوا ن خاندان مکا سب را از  جنس بوا عث  لحو ق آرد و مو جبات   عود شنا عت شمر دہ ازاں اجتنا ب مے در زند اگر چہ آ نرا از ممنو عا ت شر عیہ نمے دا نند و مثل احدا ث تعظیما ت  قولیہ و فعلیہ در مقا م سلام علیک ومصا فحہ عند الملاقات و مثل  اعتنائے شدید بترویج القاب مشعرہ  بر مناصب  شرعیہ رفعیہ مثل مولوی  فلا نے و شاہ فلا نے و امثال آں  از امور بیشمار کہ تعداد آ ں دریں  چند اوراق  خیلے متعذر  مینما ید ہمہ از جنس  بدعات حکمیہ است بہ نسبت عقلاء ایشاں کہ امور  مذ کورہ را با و جو دے کہ  از جنس لغو و لا طائل دا نستہ اند محض  بناء حفظ عنوان خاندان بعمل مے آ رند و اما بہ نسبت سفہاء ایشا ن کہ امثا ل  ایں مقا ما ت را  عین کما لا ت دانستہ اہتمام  بمحافظت ایں اشیائے محد ثہ بیش از بیش  بر  روئے کارمے آرند  پس امور  مذکورہ بہ نسبت ایشاں از قبیل بدعات حقیقیہ است کہ از عنوانات مناصب شر عیہ شمر دہ میشود و اما آ نچہ از عنوا نات امور معا شیہ شمر دہ میشود مثل  وردی  سپا ہیا ن و امثا ل ایشا ں پس  از ما نحن فیہ  خا ر ج است۔ 
٭٭٭
صدقۃ الفطر نماز عید سے پہلے دیا جائے
صدقۃ الفطر نماز عید سے پہلے ادا کرنا ضروری ہے، آنحضرتﷺ نے صحابہ کرام  رضی اللہ عنہم کو اسی کی ہدایت فرمائی ہے، اور صحابہ کرام تازندگی اسی پر کاربند رہے ہیں، حضرت عبد اللہ بن عمر رضی اللہ عنہ فرماتے ہیں کہ آنحضرتﷺ نے لوگوں کے نماز کے لیے نکلنے سے پہلے صدقۃ الفطر ادا کرنے کا حکم دیا ہے۔ (بخاری شریف)
حضرت عبد اللہ بن عباس رضی ا للہ عنہ سے روایت ہے:
«فَرَضَ رَسُوْلُ اللّٰہِ ﷺ زَکٰوة الْفِطْرِ طُھْرَة لِلصَّائِمِ مِنَ اللَّغْوِ وَالرَّفْثِ وَطُعْمَة لِلْمَسَاکِیْنِ فَمَنْ اَدَّاھَا قَبْلَ الصَّلٰوة فَہِیَ زَکٰوة مَْبُوْلَة وَمَنْ اَدَّاھَا بَعْدَ الصَّلٰوة فَهِیَ صَدَقَة مِنَ الصَّدَقَاتِ»  (ابو داود، ابن ماجہ)
’’آنحضرتﷺ نے روزہ دار کے روزہ کو بے ہودہ گوئی اور فحش کلامی سے پاک کرنے اور غرباء و مساکین کی خوراک مہیا کرنے کے لیے صدقۃ الفطر فرض کیا ہے، جو شخص نماز سے پہلے یہ صدقہ ادا کرے، اس کا صدقہ قبول ہے (اس کے لیے یہ دونوں مقصد حاصل ہو جاتے ہیں) اور جو شخص نماز کے بعد ادا کرے، تو (صدقۃ الفطر ادا نہ ہو گا بلکہ) یہ دوسرے نفلی صدقات کی طرح ایک صدقہ ہے۔‘‘
اس سے معلوم ہوا کہ 
نماز کے بعد صدقۃ الفطر ادا کرنا نہ دینے کے برابر ہے، البتہ اگر کسی نے گھر کے تمام افراد کی طرف سے فی کس ایک صاع کے حساب سے غلہ یا اس کی قیمت الگ کر دی ہے، کچھ مساکین میں تقسیم کر دی ہے، اور کچھ بعض غرباء کو دینے کے لیے رکھ لی ہے، جو اس وقت وہاں موجود نہیں ہیں، تو میں کوئی مضائقہ نہیں، نماز کے بعد ادا کرے۔
٭٭٭

تبصرہ کریں